آموزش دیمتل ISM (فازی و غیرفازی) + مثال، پرسشنامه و نرم‌افزار

مقدمه

در سال‌های اخیر، استفاده از روش‌های ترکیبی در مدل‌سازی و تصمیم‌گیری چندمعیاره (MCDM) بسیار رایج شده است. دلیل محبوبیت این روش‌ها آن است که هیچ‌کدام از روش‌های تصمیم‌گیری به‌تنهایی قادر نیستند تمام جنبه‌های یک مسئله پیچیده را پوشش دهند. به همین دلیل پژوهشگران از ترکیب دو یا چند روش برای دستیابی به نتایج دقیق‌تر، قابل‌اعتمادتر و واقعی‌تر استفاده می‌کنند.

یکی از این ترکیب‌های پرکاربرد، روش دیمتل (DEMATEL) و مدل‌سازی ساختاری ISM است. این دو روش در کنار یکدیگر یک تصویر روشن از روابط علی-معلولی بین عوامل مختلف ارائه می‌کنند و سپس ساختاری سلسله‌مراتبی از نوع تاثیرگذاری و تاثیرپذیری از آن‌ها می‌سازند.

مزایای روش ترکیبی دیمتل–ISM

• شناسایی دقیق رابطه علت–معلولی بین عوامل
• تعیین میزان تأثیرگذاری و تأثیرپذیری هر عامل
• تبدیل روابط به یک ساختار سلسله‌مراتبی قابل‌فهم
• امکان پیاده‌سازی در محیط فازی برای مسائل واقعی
• افزایش دقت، کاهش ابهام و تحلیل بهتر مشکلات پیچیده

در ادامه این مقاله، مراحل روش، پرسشنامه، نرم‌افزارهای لازم و آموزش پیاده‌سازی در محیط فازی و غیرفازی آورده شده است.

مراحل روش ترکیبی دیمتل–ISM (غیرفازی و فازی)

در این بخش، مراحل کامل روش ترکیبی دیمتل-ISM در دو حالت غیرفازی و فازی ارائه می‌شود؛ از تشکیل ماتریس روابط گرفته تا محاسبه سطوح سلسله‌مراتبی و استخراج مدل نهایی.

ماتریس ارتباطات مستقیم

در اولین گام از روش دیمتل یا روش دیمتل فازی، ماتریس ارتباطات مستقیم تشکیل می‌شود. این ماتریس نشان‌دهنده میزان تأثیر مستقیم هر عامل بر سایر عوامل است.

برای تشکیل این ماتریس:

• ابتدا پرسشنامه دیمتل طراحی می‌شود و خبرگان میزان تأثیر هر عامل بر عامل دیگر را معمولاً در مقیاسی مانند 0 تا 4  ارزیابی می‌کنند.
• مقدار صفر نشان‌دهنده «عدم تأثیر» و مقادیر بالاتر نشان‌دهنده «تأثیر قوی‌تر» هستند.
• در صورتی که بیش از یک پاسخ‌دهنده وجود داشته باشد، برای تجمیع نظرات خبرگان از میانگین حسابی استفاده می‌شود.

از طیف زیر برای پاسخگویی به پرسشنامه در حالت فازی و غیرفازی استفاده می شود.

محاسبه ماتریس ارتباطات مستقیم نرمال

از آنجا که مقادیر ماتریس ارتباطات مستقیم ممکن است در مقیاس‌های متفاوتی قرار داشته باشند، لازم است این ماتریس نرمال‌سازی شود تا امکان مقایسه و محاسبات ریاضی فراهم گردد.

در این مرحله:

• مجموع عناصر هر سطر و هر ستون محاسبه می‌شود.
• بزرگ‌ترین مقدار حاصل از مجموع سطرها یا ستون‌ها به‌عنوان ضریب نرمال‌سازی انتخاب می‌شود.
• تمام درایه‌های ماتریس ارتباطات مستقیم بر این مقدار تقسیم می‌شوند.

نتیجه این گام، ماتریس ارتباطات مستقیم نرمال‌شده است که تمامی مقادیر آن بین صفر و یک قرار دارند.

محاسبه ماتریس ارتباطات کامل (Tc)

در این گام، علاوه بر روابط مستقیم، روابط غیرمستقیم میان عوامل نیز در نظر گرفته می‌شود. به همین دلیل، ماتریس ارتباطات کامل محاسبه می‌گردد.

فرآیند محاسبه به‌صورت زیر است:

• ابتدا ماتریس نرمال‌شده از ماتریس همانی (I) کسر می‌شود.
• ماتریس حاصل معکوس می‌گردد.
• سپس ماتریس معکوس‌شده در ماتریس نرمال ضرب می‌شود.

خروجی این مرحله، ماتریس ارتباطات کامل (Tc) است که نشان‌دهنده مجموع اثرات مستقیم و غیرمستقیم هر عامل بر سایر عوامل می‌باشد. این ماتریس دید جامع‌تری از تعاملات درون سیستم ارائه می‌دهد.

ترسیم نقشه روابط شبکه و تحلیل علّیت

در این مرحله، با هدف ساده‌سازی و تفسیر بهتر نتایج، نقشه روابط شبکه‌ای عوامل ترسیم می‌شود.

برای این منظور:

• یک مقدار آستانه (Threshold) تعیین می‌شود.
• روابطی که مقدار آن‌ها کمتر از آستانه است، حذف می‌گردند.
• تنها روابط قوی و معنادار در شبکه باقی می‌مانند.

همچنین در این گام، شاخص‌های زیر محاسبه می‌شوند:

• R (مجموع سطرها): میزان تأثیرگذاری هر عامل بر سایر عوامل
• D (مجموع ستون‌ها): میزان تأثیرپذیری هر عامل از سایر عوامل

با استفاده از این دو شاخص:

• مقدار R + D نشان‌دهنده ارتباطات کلی عامل در سیستم است.
• مقدار R − D مشخص می‌کند که عامل در گروه علّی قرار دارد یا معلولی.

 تشکیل ماتریس خودتعاملی ساختاری (SSIM)

این گام، نقطه اتصال روش دیمتل به روش ISM محسوب می‌شود. در این مرحله، بر اساس ماتریس ارتباطات کامل دیمتل، ماتریس خودتعاملی ساختاری ISM تشکیل می‌گردد. در این ماتریس روابطی که در روش دیمتل بیشتر از مقدار آستانه بوده اند مقدار 1 و بقیه روابط مقدار صفر می گیرند. خروجی این بخش یک ماتریس صفر و یک است که همان ماتریس خودتعاملی ساختاری می باشد.

  تعیین روابط نهایی و سطح‌بندی شاخص‌ها

در آخرین گام، ساختار سلسله‌مراتبی عوامل تعیین می‌شود. این مرحله هسته اصلی روش ISM است.

فرآیند کار به این صورت است:

• برای هر عامل، مجموعه دسترسی و پیش‌نیاز مشخص می‌شود.
• اشتراک این دو مجموعه محاسبه می‌گردد.
• اگر مجموعه دسترسی و اشتراک برابر باشند، آن عامل در سطح جاری قرار می‌گیرد.
• عوامل شناسایی‌شده حذف شده و این فرآیند برای عوامل باقی‌مانده تکرار می‌شود.

این روند تا زمانی ادامه می‌یابد که تمام عوامل سطح‌بندی شوند و در نهایت، مدل ساختاری نهایی ISM به‌صورت یک نمودار سلسله‌مراتبی ترسیم می‌گردد.

پرسشنامه روش دیمتل-ISM

از آنجا که روش ترکیبی دیمتل-ISM مبتنی بر خروجی روش دیمتل است، تنها پرسشنامه دیمتل باید تکمیل شود.

در پرسشنامه دیمتل، میزان تأثیر هر عامل بر سایر عوامل توسط خبرگان و با استفاده از یک طیف عددی تعیین می‌شود:

• در حالت غیرفازی: طیف ۰ تا ۴ (از «بدون تأثیر» تا «تأثیر بسیار زیاد»)
• در حالت فازی: همین طیف به اعداد فازی مثلثی یا ذوزنقه‌ای تبدیل می‌شود

نمونه آماری و تعداد خبرگان

روش دیمتل-ISM یک روش خبره‌محور است، بنابراین کیفیت تحلیل وابسته به دقت نظرات خبرگان می‌باشد.

به همین دلیل معمولاً:

• بین 5 تا 15 خبره
• با تجربه، دانش تخصصی و سابقه مرتبط با موضوع

برای تکمیل پرسشنامه انتخاب می‌شوند.

نرم‌افزار مناسب برای اجرای روش دیمتل–ISM

به‌دلیل وجود محاسبات ماتریسی، این روش را می‌توان با نرم‌افزارهای مختلف اجرا کرد.

• اکسل (Excel) : محبوب‌ترین گزینه به دلیل سادگی و در دسترس بودن
• متلب (MATLAB): مناسب برای کدنویسی و سرعت بالا
• پایتون (Python) : انعطاف‌پذیر، قابل استفاده برای نسخه‌های فازی و غیر فازی

در عمل، اکسل بیشترین کاربرد را دارد چون تمام مراحل، چه در حالت فازی و چه غیرفازی، به‌راحتی در آن قابل پیاده‌سازی است.

کاربرد روش ترکیبی دیمتل–ISM در مقالات

روش ترکیبی DEMATEL-ISM در زمینه‌های مختلفی به کار رفته است، از جمله:

1. سیستم‌های لجستیک بندری: تحلیل مکانیزم‌های شکست و شناسایی عوامل کلیدی ریسک [Wang, 2023].
2. خدمات بهداشتی: درک پذیرش هوش مصنوعی در سازمان‌های بهداشتی [Yang, 2022].
3. پروژه‌های زیرساختی: شناسایی موانع اجرای مسئولیت اجتماعی در پروژه‌های بزرگ [Alqershy, 2023].
4. پروژه‌های ساختمانی: ارزیابی عوامل ریسک مرتبط با تأخیر در پروژه‌های ساخت و ساز پیش‌ساخته [Zhao, 2022].
5. مدل‌سازی اطلاعات ساختمان (BIM): پرداختن به چالش‌های اجرای BIM [RezaHoseini, 2021].
6. پروژه‌های تبدیل زباله به انرژی: تحلیل ریسک در پروژه‌های مشارکت عمومی-خصوصی [Cheng, 2023].
7. زیرساخت‌های حمل و نقل: افزایش تاب‌آوری سازمانی در پروژه‌های بزرگ [Liu, 2024].
8. پروژه‌های خورشیدی اجتماعی: شناسایی موانع پذیرش خورشیدی اجتماعی [Thakur, 2022].

در بیشتر مقالات روش دیمتل ISM با تکنیک ANP ترکیب می شود و دلیل آن این است که از انتهای ISM شبکه و روابط بین معیارها استخراج می شود که این روابط می تواند وارد روش ANP شده و وزن عوامل محاسبه شود.

آموزش پیاده‌سازی روش دیمتل-ISM

برای راحتی پژوهشگران، یک فایل PDF آموزشی 9 صفحه‌ای تهیه شده است که مراحل روش ترکیبی دیمتل–ISM را به‌صورت گام‌به‌گام، ساده و کاملاً عملی در قالب یک مثال واقعی توضیح می‌دهد.

همچنین یک فایل اکسل آماده نیز همراه آن قرار دارد تا کاربر بتواند بلافاصله روش را پیاده‌سازی کند.

جهت تهیه این آموزش پس از پرداخت هزینه، لینک دانلود نمایش داده می‌شود.

چنانچه نیازمند مشاوره و یا انجام پروژه خود با این روشها هستید با ما تماس بگیرید 09338859181

مطالب مشابه و مرتبط

• آموزش روش ISM و ism فازی (مدلسازی ساختاری تفسیری)