آموزش روش ترکیبی دیمتل ANP | انواع رویکردهای حل مثال

مقدمه

استفاده از روشهای ترکیبی در مدل های تصمیم گیری چند معیاره همواره باعث کاهش حجم محاسبات و افزایش دقت در نتایج شده است. در آموزش های قبل روش دیمتل را به صورت کامل توضیح دادیم و گامهای آن را تشریح کردیم. همچنین روش فرایند تحلیل شبکه ای (ANP) در نرم افزار سوپر دسیژن را نیز آموزش دادیم در این قسمت به بررسی روش ترکیبی دیمتل (DEMATEL) و ANP می پردازیم. این روش ترکیبی شامل دو رویکرد می باشند که هر کدام بیانگر یک مدل از روش حل می باشد. عموما روش های ترکیبی به صورتی استفاده می شوند که خروجی یک روش به عنوان ورودی روش بعد انتخاب می شود و  از طرفی روشهای ترکیبی حل مساله را ساده تر می کنند. تکنیک ترکیبی دیمتل و ANP نیز از این خصوصیت پیروی میکند یعنی خروجی دیمتل به نحوی به عنوان ورودی ANP استفاده می شود.

روش ترکیبی DEMATEL-ANP

روش ترکیبی DEMATEL-ANP یکی از پرکاربردترین رویکردها در تصمیم‌گیری چندمعیاره است که با هدف شناسایی روابط درونی میان معیارها و محاسبه وزن واقعی آن‌ها با در نظر گرفتن وابستگی و بازخور مورد استفاده قرار می‌گیرد. در این روش، DEMATEL نقش شناسایی ساختار روابط و ANP نقش وزن‌دهی معیارها را بر عهده دارد.

به‌طور کلی، دو رویکرد اصلی برای ترکیب این دو روش وجود دارد: رویکرد کلاسیک و رویکرد DANP.

رویکرد اول: حالت کلاسیک DEMATEL-ANP

رویکرد کلاسیک، قدیمی‌ترین و در عین حال رایج‌ترین روش ترکیب DEMATEL و ANP است و در بخش قابل توجهی از مقالات علمی و پایان‌نامه‌ها مورد استفاده قرار گرفته است. در این رویکرد، DEMATEL و ANP به‌صورت دو مرحله مستقل اما مکمل اجرا می‌شوند.

نحوه اجرای رویکرد کلاسیک

در این روش:

1- ابتدا روش DEMATEL پیاده‌سازی می‌شود تا:

• روابط علت و معلولی بین معیارها شناسایی گردد
• جهت تأثیرگذاری و تأثیرپذیری معیارها مشخص شود

2- خروجی DEMATEL صرفاً برای تشخیص وجود یا عدم وجود رابطه بین معیارها استفاده می‌شود.

3- سپس روش ANP بر اساس همین روابط شناسایی‌شده اجرا می‌گردد.

4- در ANP، فقط معیارهایی که طبق DEMATEL با یکدیگر رابطه دارند، وارد مقایسات زوجی می‌شوند.

نکته بسیار مهم در این رویکرد آن است که هیچ عدد یا شدت رابطه‌ای از DEMATEL وارد ANP نمی‌شود و فقط ساختار ارتباطی معیارها (وجود یا عدم وجود رابطه) به ANP منتقل می‌گردد.

پرسشنامه‌ها و کنترل ناسازگاری

در رویکرد کلاسیک:

• دو پرسشنامه جداگانه نیاز است (پرسشنامه DEMATEL برای تعیین روابط – پرسشنامه ANP برای انجام مقایسات زوجی)
• در مرحله ANP، نرخ ناسازگاری (Consistency Ratio) باید محاسبه شود.
• مقدار نرخ ناسازگاری باید کمتر از 0.1 باشد تا نتایج معتبر تلقی شوند.
• این کنترل ناسازگاری یکی از نقاط قوت روش ANP در این رویکرد محسوب می‌شود.

مزایای رویکرد کلاسیک DEMATEL-ANP

رویکرد کلاسیک به دلیل سادگی و سابقه علمی بالا، همچنان محبوب است. مهم‌ترین مزایای آن عبارت‌اند از:

• سادگی محاسبات و مراحل اجرا
• تفکیک واضح مراحل DEMATEL و ANP
• وجود نرم‌افزارهای معتبر و شناخته‌شده
• اکسل برای DEMATEL
• Super Decisions برای ANP
• پیشینه پژوهشی بسیار گسترده

محدودیت های رویکرد کلاسیک DEMATEL-ANP

با وجود مزایا، این رویکرد دارای محدودیت‌های مهمی است:

• حذف بسیاری از روابط ضعیف‌تر
• به دلیل استفاده از مقدار آستانه در ماتریس ارتباطات کامل DEMATEL
• نادیده گرفتن شدت روابط
• DEMATEL شدت تأثیر را محاسبه می‌کند، اما این اطلاعات وارد ANP نمی‌شود
• احتمال بروز وزن صفر در ANP ؛ در بسیاری از مطالعات (حدود 90٪ موارد)، برخی معیارها وزن صفر می‌گیرند
• کاهش دقت مدل در سیستم‌های پیچیده و به‌شدت وابسته

رویکرد دوم: روش DANP (DEMATEL-based ANP)

روش DANP جدیدترین رویکرد ترکیبی DEMATEL و ANP است که با هدف رفع نواقص رویکرد کلاسیک توسعه یافته است. در این روش، برخلاف رویکرد سنتی، شدت روابط DEMATEL مستقیماً در فرآیند وزن‌دهی ANP استفاده می‌شود.

نحوه اجرای روش DANP

فرآیند DANP به‌صورت خلاصه شامل مراحل زیر است:

1. اجرای DEMATEL و محاسبه ماتریس روابط کامل (T)
2. نرمال‌سازی ماتریس T
3. تبدیل ماتریس نرمال‌شده به سوپرماتریس ANP
4. به توان رساندن سوپرماتریس تا رسیدن به حالت همگرایی
5. استخراج وزن نهایی معیارها و زیرمعیارها از سوپرماتریس حدی

در این روش:

• نیازی به انجام مقایسات زوجی سنتی ANP نیست
• شدت تأثیرگذاری معیارها مستقیماً در وزن نهایی آن‌ها لحاظ می‌شود

مزایای روش DANP

روش DANP نسبت به رویکرد کلاسیک مزایای قابل‌توجهی دارد:

• حذف مشکل وزن صفر معیارها
• استفاده همزمان از جهت و شدت روابط
• کاهش حجم پرسشنامه‌ها
• دقت بالاتر در سیستم‌های پیچیده
• سازگاری بیشتر با مسائل واقعی

به همین دلیل، DANP در بسیاری از پژوهش‌ها به‌عنوان جایگزین مناسب ANP کلاسیک معرفی شده است.

محدودیت‌های روش DANP

با وجود مزایا، این روش نیز چالش‌هایی دارد:

• پیچیدگی محاسباتی بیشتر
• نیاز به درک عمیق‌تر از DEMATEL و ANP
• پیشینه پژوهشی محدودتر نسبت به رویکرد کلاسیک (البته در سال های اخیر این روش تقریبا جایگزین روش کلاسیک شده است و پیشینه پژوهش بسیار زیادی در سال های اخیر به این روش پرداخته اند)
• حساسیت بالا به کیفیت داده‌های DEMATEL

در شکل زیر خلاصه ای از روش کلاسیک و جدید ترکیب روش دیمتل و anp آورده و مزایا و محدودیت های هر کدام ذکر شده است. 

ترکیب روش دیمتل با ANP با سایر تکنیک‌های تصمیم‌گیری چندمعیاره (MCDM)

یکی از بزرگترین مزیت‌های استفاده از روش ترکیب دیمتل و ANP، انعطاف‌پذیری بالای آن در ترکیب با سایر متدهای تصمیم‌گیری است. از آنجایی که خروجی نهایی این روش، تعیین وزن دقیق معیارها با در نظر گرفتن روابط درونی و شبکه‌ای است، این وزن‌ها می‌توانند به عنوان ورودی‌های حیاتی برای مراحل بعدی پژوهش مورد استفاده قرار گیرند.

به طور کلی، خروجی این روش ترکیبی را می‌توان در دو مسیر اصلی به کار گرفت:

رتبه‌بندی گزینه‌های پژوهش

پس از اینکه وزن نهایی معیارها از طریق سوپرماتریس حدی در روش دنپ استخراج شد، شما می‌توانید از این وزن‌ها برای اولویت‌بندی گزینه‌ها (Alternatives) استفاده کنید. این کار توسط تکنیک‌های رتبه‌بندی مشهور انجام می‌شود، از جمله:

• روش ARAS و WASPAS: برای انتخاب بهترین گزینه در محیط‌های پیچیده.
• روش SAW: ساده‌ترین و پرکاربردترین روش رتبه‌بندی.
• روش COCOSO و MABAC: متدهای نوین و قدرتمند برای افزایش دقت رتبه‌بندی.
• روش TOPSIS و VIKOR: جهت سنجش فاصله گزینه‌ها از ایده‌آل‌ها.

ایجاد مدل‌های ساختاری و تفسیری

علاوه بر رتبه‌بندی، خروجی‌های حاصل از تعاملات معیارها در این روش ترکیبی، قابلیت استفاده در مدل‌سازی‌های ساختاری را دارند. به عنوان مثال، می‌توان از نتایج این روش در روش ISM (مدل‌سازی ساختاری تفسیری) استفاده کرد تا سطوح روابط، پیش‌نیازها و توالی اثرگذاری متغیرها به صورت گرافیکی و لایه‌بندی شده نمایش داده شود.

مروری بر برخی مقالات ترکیبی روش ANP-DEMATEL

در جدول زیر موارد استفاده از روش ترکیبی دیمتل anp در مقالات مختلف آورده شده است که نشان از گستردگی استفاده از این روش در زمینه های مختلف است.