آموزش روش تاکسونومی
- 1 - روش تاکسونومی عددی چیست؟
- 1-1 - کاربرد روش تاکسونومی چیست؟
- 1-2 - روش کار تاکسونومی چگونه است؟
- 1-3 - محدودیتهای روش تاکسونومی عددی
- 2 - مراحل روش تاکسونومی عددی
- 2-1 - مشخص نمودن معیارها و گزینه ها
- 2-2 - تشکيل ماتريس تصميم و سپس محاسبه ميانگين و انحراف معيار
- 2-3 - تشکيل ماتريس استاندارد (نرمال شده) Z
- 2-4 - تعيين فاصله مرکب بين گزينه ها
- 2-5 - تعيين کوتاهترين فاصله
- 2-6 - همگن سازی گزينه ها
- 2-7 - تعيين الگو يا سرمشق گزينه ها
- 2-8 - درجه بندی يا رتبه بندی ميزان توسعه يافتگی گزينه ها (Fi)
- 3 - پرسشنامه روش تاکسونومی
- 3-1 - نحوه امتیازدهی در پرسشنامه تاکسونومی
- 3-2 - نمونه پرسشنامه تاکسونومی با ذکر مثال
- 3-3 - نحوه تکمیل پرسشنامه
- 4 - نرم افزار روش تاکسونومی
- 4-1 - نرم افزار VBA روش تاکسونومی
- 5 - سؤالات متداول
روش تاکسونومی عددی چیست؟
روش تاکسونومی عددی (Numerical Taxonomy) یکی از روشهای پرکاربرد در تصمیمگیری چندمعیاره (MADM) است که برای رتبهبندی و مقایسه گزینهها استفاده میشود.
این روش نخستین بار توسط «آندرسون» در سال 1763 مطرح شد و بعدها در دهه 1950 توسط گروهی از ریاضیدانان توسعه پیدا کرد.
هدف اصلی این روش این است که از میان چند گزینه مختلف، بهترین گزینه را بر اساس چند معیار مشخص انتخاب کند.
کاربرد روش تاکسونومی چیست؟
روش تاکسونومی بیشتر برای موارد زیر استفاده میشود:
- رتبهبندی سازمانها، شهرها یا کشورها
- ارزیابی عملکرد واحدهای مختلف
- مقایسه میزان توسعه مناطق
- دستهبندی گزینههای مشابه
- کمک به تصمیمگیری مدیران و پژوهشگران
این روش در سال 1968 توسط استاد «هلینگ» در یونسکو برای بررسی و طبقهبندی میزان توسعه کشورها پیشنهاد شد و بهمرور در بسیاری از تحقیقات علمی و مدیریتی مورد استفاده قرار گرفت.
روش کار تاکسونومی چگونه است؟
در روش تاکسونومی، معمولاً یک گزینه بهعنوان وضعیت ایدهآل یا مرجع در نظر گرفته میشود. سپس سایر گزینهها بر اساس میزان شباهت یا فاصلهای که با این وضعیت ایدهآل دارند، ارزیابی و رتبهبندی میشوند.
به زبان سادهتر:
- هرچه یک گزینه به حالت ایدهآل نزدیکتر باشد ← رتبه بهتری میگیرد.
- هرچه فاصله آن بیشتر باشد ← رتبه پایینتری خواهد داشت.
به همین دلیل، این روش برای مقایسه عملکرد مناطق، سازمانها یا پروژهها بسیار کاربردی است.
محدودیتهای روش تاکسونومی عددی
با وجود کاربرد زیاد، روش تاکسونومی عددی دارای محدودیتهایی نیز هست که باید به آنها توجه کرد.
دقت نتایج این روش تا حد زیادی به نوع و تعداد دادههای ورودی بستگی دارد. در واقع کیفیت خروجی این روش مستقیماً به کیفیت اطلاعات ورودی وابسته است.
- هرچه دادهها کاملتر و دقیقتر باشند ← نتایج واقعیتر خواهند بود.
- اگر تعداد شاخصها کم باشد ← رتبهبندی ممکن است دقت کافی نداشته باشد.
یکی از مهمترین محدودیتهای روش تاکسونومی این است که:
همه معیارها را دارای اهمیت برابر در نظر میگیرد.
یعنی در این روش بهصورت پیشفرض وزندهی به شاخصها انجام نمیشود. درحالیکه در بسیاری از مسائل واقعی، بعضی معیارها اهمیت بیشتری نسبت به سایر معیارها دارند. در اکثر روشهای تصمیم گیری چند معیاره نظیر روش تاپسیس و یا SAW وزن معیارها در نظر گرفته می شود.
مراحل روش تاکسونومی عددی
در ادامه مراحل اجرای روش تاکسونومی بر اساس مقاله مسعود و همکاران (1390) آورده شده است.
مشخص نمودن معیارها و گزینه ها
در اين مرحله تعداد m گزينه (A1 تا Am) توسط تحليلگر و يا گروه کارشناسان با توجه به n شاخص (C1 تا Cn) ارزيابي می شوند.
تشکيل ماتريس تصميم و سپس محاسبه ميانگين و انحراف معيار
ماتریس تصمیم را همانند جدول زیر تشکیل میدهیم
| cn | …. | c3 | c2 | c1 | |
| r1n | …. | r13 | r12 | r11 | A1 |
| r2n | …. | r34 | r22 | r21 | A2 |
| ….. | …. | ….. | ….. | ….. | ….. |
| rmn | rm3 | rm2 | rm1 | Am | |
| averagen | average3 | average2 | average1 | میانگین | |
| Sigman | Sigma3 | Sigma2 | Sigma1 | انحراف معیار |
در این گام نیز باید شاخص های مثبت و منفی مشخص شوند
تشکيل ماتريس استاندارد (نرمال شده) Z
در ماتريس تصميم، گزينه ها بر حسب شاخص هايي بيان شده اند که مقياس هاي اندازه گيري مختلفي دارند و در اين مرحله سعي در از بين بردن واحدهاي مختلف آنها است که براي اين کار از رابطه Z استاندارد استفاده میشود يعني ميانگين مقادير هر شاخص از مقدار هر خصوصيت کم شده و بر انحراف معيار آن تقسيم ميشود.
در انتهاي ماتريس استاندارد براي هر كدام از شاخصهاي مثبت، بزرگترين عدد مثبت قابل مشاهده (ايده آل مثبت) و براي شاخصهاي منفي، بزرگترين عدد منفي (ايده آل منفي) تعيين مي شود که با DOj نمایش داده می شود.
تعيين فاصله مرکب بين گزينه ها
در اين بخش با داشتن ماتريس استاندارد Z، فاصله هر گزينه از گزينه های ديگر نسبت به هر يک از شاخص ها از رابطه زیر فاصله اقلیدسی تعيين ميشود.
در اينجا a و b دو گزينه مورد ارزيابي هستند. اين عمليات يک نوع محاسبه زوجي بين هر دو گزينه با هم است. به گونه ای که فاصله هر دو گزينه از خودش برابر صفر است و فاصله گزينه a و b مساوي با فاصله گزينه b از a است. با توجه به موارد فوق ماتريس فواصل مرکب بين گزينه ها تشکيل مي شود که قطر اصلي آن نشان دهنده فاصله هر گزينه با خودش است که برابر صفر خواهد بود.
تعيين کوتاهترين فاصله
در اين گام کمترين ميزان فاصله هر سطر از ماتريس تعيين ميشود. سپس ميانگين هر کدام از فاصله گزينه ها و انحراف معيار آنها به دست می آوریم. در اين صورت dr هاي بين حد بالا و حد پايين هماهنگ بوده و گزينه هايي که خارج از اين محدوده تعيين شده قرار بگيرند، بايد حذف شوند. مجدداً ماتريس تصميم بدون گزينه هاي حذف شده تشکيل شده، مراحل تکرار ميشوند.
همگن سازی گزينه ها
ممکن است واحدهايی وجود داشته باشند که داراي فاصله هاي بسيار بيشتر و يا کمتر از ساير گزينه ها باشد. لذا بايد گزينه های ناهمگن از مجموعه حذف شوند، براي انجام اين کار حد بالا و حد پايين استفاده می شود.
تعيين الگو يا سرمشق گزينه ها
در اين گام فاصله هر يک از گزينه ها از مقدار ايده آل (مشخص شده در گام 4) را به دست آورده، فاصله کم از ايده آل نمايانگر وضعيت مناسب آن است و فاصله زياد بيان کننده وضعيت نامناسب آن گزينه مي باشد.
درجه بندی يا رتبه بندی ميزان توسعه يافتگی گزينه ها (Fi)
در اين مرحله به درجه بندی توسعه يافتگی و وضعيت گزينه ها پرداخته و بر اساس آن گزینهها رتبه بندی میشوند. مقدار F بين صفر و يک قرار ميگيرد و هر قدر به صفر نزديک باشد نشان دهنده توسعه يافتگي بيشتر گزينه (قرار گرفتن در رتبه بالاتر) و هر چه به يک نزديکتر ميگردد بيانگر عدم توسعه يافتگي آن ميباشد. در اين صورت مسأله تاکسونومي پايان يافته و درجهبندي (رتبهبندي) گزينههاي آن مشخص شده است.
پرسشنامه روش تاکسونومی
در روش تاکسونومی عددی، ابزار اصلی جمعآوری اطلاعات معمولاً یک ماتریس تصمیم است. این ماتریس به شکلی طراحی میشود که:
- سطرها نشاندهنده گزینهها یا آلترناتیوها هستند.
- ستونها نشاندهنده معیارهای ارزیابی میباشند.
به بیان ساده، در این پرسشنامه هر گزینه بر اساس چند معیار مختلف مورد ارزیابی قرار میگیرد و در نهایت دادههای حاصل برای رتبهبندی گزینهها استفاده میشود. برای مثال اگر هدف بررسی میزان توسعهیافتگی کشورها باشد:
- کشورها ← گزینهها
- شاخصهایی مانند درآمد، آموزش و بهداشت ← معیارها
نحوه امتیازدهی در پرسشنامه تاکسونومی
نوع امتیازدهی در این روش به ماهیت معیارها بستگی دارد. اگر معیارها کمی باشند، مقدار واقعی آنها مستقیماً وارد ماتریس میشود. برای نمونه:
- نرخ بیکاری
- درآمد سرانه
- میزان صادرات
- تعداد بیمارستانها
همگی معیارهای کمی هستند و با اعداد واقعی ثبت میشوند.
اما اگر معیارها کیفی باشند، معمولاً از طیفهای امتیازدهی برای تبدیل آنها به عدد استفاده میشود. رایجترین روش، استفاده از طیف لیکرت است؛ مانند:
- بسیار ضعیف = 1
- ضعیف = 2
- متوسط = 3
- خوب = 4
- بسیار خوب = 5
به این ترتیب حتی معیارهای ذهنی و کیفی نیز قابلیت ورود به مدل تاکسونومی را خواهند داشت.
نمونه پرسشنامه تاکسونومی با ذکر مثال
فرض کنید هدف تحقیق، رتبهبندی میزان توسعهیافتگی سه کشور باشد. در این مثال، سه کشور بهعنوان گزینه و چهار شاخص توسعه بهعنوان معیار انتخاب شدهاند.
معیارهای ارزیابی:
- درآمد سرانه
- نرخ باسوادی
- امید به زندگی
- میزان دسترسی به اینترنت
گزینهها
- کشور A
- کشور B
- کشور C
ماتریس تصمیم پرسشنامه به صورت زیر است.
| کشورها | درآمد سرانه | نرخ باسوادی | امید به زندگی | دسترسی به اینترنت |
|---|---|---|---|---|
| کشور A | 42 | 91 | 78 | 85 |
| کشور B | 30 | 80 | 72 | 65 |
| کشور C | 18 | 68 | 69 | 45 |
نحوه تکمیل پرسشنامه
در این مثال، تمامی معیارها ماهیت کمی دارند؛ بنابراین دادههای واقعی هر کشور مستقیماً در جدول ثبت شدهاند. برای نمونه:
- عدد 42 در ستون درآمد سرانه کشور A نشاندهنده سطح بالاتر درآمد نسبت به سایر کشورها است.
- مقدار 91 در نرخ باسوادی نشان میدهد که کشور A وضعیت آموزشی بهتری دارد.
- همچنین کشور C در بیشتر شاخصها مقادیر پایینتری دارد و احتمالاً رتبه پایینتری در تحلیل نهایی کسب خواهد کرد.
اگر یکی از معیارها کیفی بود، مانند «کیفیت خدمات دولتی»، پژوهشگر میتوانست با استفاده از طیف لیکرت به آن امتیاز دهد و سپس مقدار عددی را وارد ماتریس تصمیم کند.
نرم افزار روش تاکسونومی
از آنجایی که روش تاکسونومی عددی بر پایه محاسبات ریاضی و ماتریسی انجام میشود، پیادهسازی آن در نرمافزار Excel بسیار ساده و کاربردی است.
بیشتر مراحل این روش شامل:
- تشکیل ماتریس تصمیم
- نرمالسازی دادهها
- محاسبه فاصلهها
- تعیین گزینه ایدهآل
- و رتبهبندی نهایی گزینهها
میباشد که همگی بهراحتی در محیط اکسل قابل انجام هستند.
به همین دلیل، بسیاری از پژوهشگران و دانشجویان برای انجام تحلیل تاکسونومی از اکسل استفاده میکنند؛ زیرا علاوه بر سادگی، سرعت محاسبات را نیز به میزان زیادی افزایش میدهد.
نرم افزار VBA روش تاکسونومی
سایت صنایع 20 برای اولین بار نسخه VBA اکسل روش تاکسونومی را طراحی و ارائه کرده است. در این نرمافزار تنها کافی است ماتریس اولیه تصمیم را وارد کنید تا تمامی محاسبات روش تاکسونومی بهصورت خودکار انجام شود. برخی قابلیتهای این نرمافزار عبارتاند از:
- ورود آسان اطلاعات
- انجام خودکار محاسبات
- نرمالسازی دادهها
- محاسبه فاصله از گزینه ایدهآل
- رتبهبندی نهایی گزینهها
- نمایش نتایج بهصورت کاملاً آماده
این موضوع باعث میشود حتی افرادی که آشنایی کمی با فرمولهای پیچیده تاکسونومی دارند نیز بتوانند بهراحتی از این روش استفاده کنند. میتوانید از طریق ویدیوی آموزشی زیر با نحوه کار نرمافزار آشنا شوید و سپس از طریق لینک دانلود، نرمافزار را تهیه کنید.
در فیلم زیر قسمتی از توضیحات نرم افزار این روش می باشد که در قالب اکسل تهیه شده است
سؤالات متداول
سلام وقت بخیر، ببخشید میخواستم یک پروژه آنالیزتاکسونومی برای من انجام بدید در محیط اکسل، هزینه اش چقدر میشه؟
سلام داخل وانساپ پیام بدید لطفا