روش ویکور (Vikor)| آموزش با مثال در اکسل و پرسشنامه

مقدمه

در بسیاری از مسائل مدیریتی و مهندسی، تصمیم‌گیری تنها بر اساس یک معیار انجام نمی‌شود. برای مثال، هنگام انتخاب پیمانکار یک پروژه، مدیران معمولاً باید عواملی مانند هزینه، کیفیت، زمان اجرا، سابقه کاری و میزان ریسک را به‌صورت هم‌زمان بررسی کنند. همین موضوع باعث شده است که روش‌های تصمیم‌گیری چندمعیاره به یکی از مهم‌ترین ابزارهای تحلیل در علوم مدیریت، مهندسی صنایع، ارزیابی عملکرد و برنامه‌ریزی استراتژیک تبدیل شوند.

در دنیای امروز که حجم داده‌ها و پیچیدگی تصمیم‌ها افزایش یافته است، استفاده از روش‌هایی که بتوانند میان معیارهای متعارض تعادل ایجاد کنند اهمیت زیادی دارد. در چنین شرایطی، روش ویکور (VIKOR) به‌عنوان یکی از تکنیک‌های قدرتمند تحلیل گزینه‌ها مطرح می‌شود؛ روشی که تلاش می‌کند بهترین گزینه را بر اساس یک راه‌حل توافقی شناسایی کند.

این روش به تصمیم‌گیرندگان کمک می‌کند تا در شرایطی که گزینه‌ها دارای نقاط قوت و ضعف متفاوت هستند، بتوانند با استفاده از یک ماتریس تصمیم و تحلیل ریاضی، رتبه‌بندی دقیقی از گزینه‌ها ارائه دهند. به همین دلیل، ویکور در حوزه‌هایی مانند انتخاب پروژه، ارزیابی تأمین‌کنندگان، مدیریت منابع انسانی، برنامه‌ریزی شهری و حتی تصمیم‌های سرمایه‌گذاری کاربرد گسترده‌ای پیدا کرده است.

روش ویکور (VIKOR) چیست؟

روش VIKOR یکی از شناخته‌شده‌ترین روش‌های تصمیم‌گیری چندمعیاره است که برای رتبه‌بندی و انتخاب گزینه‌ها در شرایط وجود معیارهای متعارض توسعه یافته است. واژه VIKOR برگرفته از عبارت صربستانی زیر به معنای «بهینه‌سازی چندمعیاره و راه‌حل توافقی» است.:

VlseKriterijumska Optimizacija I Kompromisno Resenje

این روش نخستین‌بار توسط “اوپریکوویچ” (Opricovic) و “تزنگ” (Tzeng) معرفی شد و هدف اصلی آن ارائه یک راه‌حل میانه و قابل‌قبول میان معیارهای مختلف تصمیم است. برخلاف برخی روش‌ها که تنها به بهترین مقدار هر معیار توجه می‌کنند، ویکور تلاش می‌کند تعادلی منطقی میان مطلوبیت جمعی و حداقل نارضایتی فردی برقرار کند.

یکی از ویژگی‌های مهم روش ویکور این است که حتی زمانی که معیارهای تصمیم دارای واحدهای اندازه‌گیری متفاوت باشند نیز قابلیت اجرا دارد. برای مثال، در یک پروژه ممکن است برخی معیارها بر حسب هزینه، برخی بر حسب زمان و برخی به‌صورت کیفی تعریف شوند. روش VIKOR با استفاده از فرآیند نرمال‌سازی و وزن‌دهی معیارها، این تفاوت‌ها را مدیریت می‌کند.

از منظر تحلیلی، این روش بر سه شاخص اصلی استوار است:

• شاخص مطلوبیت گروهی (S)
• شاخص تاسف فردی (R)
• شاخص نهایی رتبه‌بندی (Q)

ترکیب این سه شاخص باعث می‌شود که تحلیل گزینه‌ها تنها بر اساس یک دیدگاه محدود انجام نشود و تصمیم نهایی واقع‌بینانه‌تر باشد.

مزایای روش ویکور

از مهم‌ترین مزایای روش ویکور می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• توانایی حل مسائل دارای معیارهای متناقض
• ارائه رتبه‌بندی دقیق گزینه‌ها
• قابلیت استفاده در مسائل واقعی مدیریتی
• سازگاری بالا با محیط‌های فازی و عدم قطعیت
• امکان اجرا در نرم‌افزار اکسل و MATLAB
• سادگی نسبی محاسبات در کنار اعتبار علمی بالا

به همین دلیل، امروزه روش ویکور در بسیاری از پژوهش‌های دانشگاهی و پروژه‌های صنعتی مورد استفاده قرار می‌گیرد و یکی از ابزارهای پرکاربرد در تحلیل تصمیم‌های پیچیده محسوب می‌شود.

مراحل اجرای روش ویکور (VIKOR)

اجرای روش VIKOR به‌صورت مرحله‌ای انجام می‌شود و هر مرحله نقش مشخصی در رتبه‌بندی نهایی گزینه‌ها دارد. در ادامه، فرآیند اجرای این روش تصمیم‌گیری چندمعیاره را به زبان ساده بررسی می‌کنیم در ادامه مراحل این روش بر اساس مقاله نعیمی و ایرج پور (1391) آورده شده است.

تشکیل ماتریس تصمیم

در اولین گام، گزینه‌ها و معیارهای تصمیم مشخص می‌شوند. سپس داده‌های مربوط به هر گزینه در قالب یک ماتریس تصمیم ثبت می‌گردد.

در این ماتریس:

• سطرها نشان‌دهنده گزینه‌ها هستند.
• ستون‌ها بیانگر معیارهای ارزیابی‌اند.
• هر خانه از جدول، عملکرد یک گزینه نسبت به یک معیار را نشان می‌دهد.

ماتریس تصمیم روش ویکور شامل یک ماتریس معیار گزینه ای است یعنی معیارها در ستون و گزینه های پژوهش که قصد رتبه بندی آن ها را داریم در سطر قرار می گیرند. برای تکمیل ماتریس تصمیم ویکور اگر معیارها جنبه کمی داشته باشند عدد واقعی وارد می شود ولی اگر جنبه کیفی داشته باشند بر اساس طیف 1 تا 5 و یا 1 تا 7 این فرایند صورت می گیرد. به عنوان مثال در شکل زیر ماتریس تصمیم انتخاب 3 خودرو بر اساس 4 معیار آورده شده است که بر اساس طیف 1 تا 5 معیارهای کیفی تبدیل به کمی شده است.

تعیین وزن معیارها

همه معیارها اهمیت یکسانی ندارند. به همین دلیل باید وزن هر معیار مشخص شود. وزن‌دهی صحیح تأثیر مستقیمی بر رتبه‌بندی نهایی دارد. این وزن‌ها می‌توانند از طریق روش‌هایی مانند آنتروپی شانون، AHP، نظر خبرگان و… محاسبه شوند. در زیر لینک آموزش تعدادی از این روش ها قرار داده می شود:

• آنتروپی شانون
• روش AHP
• MEREC

علاوه بر روش های فوق، تکنیک های دیگری از جمله تکنیک های جدیدتری نیز برای محاسبه وزن استفاده می شوند که در پست روشهای جدید تصمیم گیری چند معیاره آورده شده است.

تعیین بهترین و بدترین مقدار هر معیار

در این مرحله، برای هر معیار دو مقدار تعیین می‌شود:

• بهترین مقدار (معمولا با ^*f نشان داده می شود)
• بدترین مقدار (معمولا با ^–f نشان داده می شود)

اگر معیار سودی باشد، مقدار بزرگ‌تر بهتر است و اگر معیار هزینه‌ای باشد، مقدار کوچک‌تر مطلوب‌تر خواهد بود.

محاسبه شاخص‌های S و R

در این مرحله دو شاخص کلیدی استخراج می‌شود:

مقدار سودمندی(S) بیانگر فاصله نسبی گزینه iام از نقطه ایده‌آل و مقدار تأسف(R) بیانگر حداکثر نارضایتی گزینه iام از دوری از نقطه ایده‌آل می‌باشد و از روابط زیر حاصل می شوند.

محاسبه شاخص Q

شاخص Q ترکیبی از دو شاخص قبلی است و مبنای اصلی رتبه‌بندی گزینه‌ها محسوب می‌شود. هرچه مقدار Q کوچک‌تر باشد، گزینه مطلوب‌تر خواهد بود.

در رابطه بالا پارامتر V میزان توافق بر اساس نظر فردی یا گروهی است اگر:

• توافق خیلی زیاد باشد آنگاه v> 0.5
• توافق با اکثریت آرا باشد آنگاه v=0.5
• توافق اندک باشد آنگاه v<0.5
• هرچه v بزرگتر باشد آنگاه به نظرات گروهی بیشتر بها داده است.
• هرچه v کوچکتر باشد آنگاه به نظرات فردی بیشتر بها داده است.

رتبه‌بندی نهایی گزینه‌ها

در گام پایانی از تکنیک ویکور، گزینه‌ها براساس مقادیر Q, R, S در سه گروه از کوچک به بزرگ مرتب می‌شوند. بهترین گزینه آن است که در هر سه مقدار رتبه برتر باشد در غیر اینصورت گزینه برتر گزینه­ای است که کوچکترین Q را داشته باشد به شرط آنکه دو شرط زیر برقرار باشد.

شرط یک: اگر گزینه A1 و A2 در میان m گزینه رتبه اول و دوم را داشته باشند، باید رابطه زیر برقرار باشد:

شرط دو: گزینه A1 باید حداقل در یکی از گروه‌های R و S به عنوان رتبه برتر شناخته شود. اگر شرط نخست برقرار نباشد هر دو گزینه بهترین گزینه خواهند بود. اگر شرط دوم برقرار نباشد گزینه A1 و A2 هر دو به عنوان گزینه برتر انتخاب می‌شوند.

پرسشنامه روش ویکور

در روش ویکور، پرسشنامه معمولاً به‌صورت یک ماتریس تصمیم طراحی می‌شود. این ماتریس ساختاری دارد که در آن گزینه‌های مورد ارزیابی در سطرها قرار می‌گیرند و معیارهای تصمیم در ستون‌ها ثبت می‌شوند.

داده‌هایی که در این جدول وارد می‌شوند می‌توانند ماهیت کمی یا کیفی داشته باشند. برای نمونه، معیار هزینه ممکن است به‌صورت عددی ثبت شود، در حالی که کیفیت خدمات یا رضایت مشتری می‌تواند بر اساس طیف‌های امتیازی ارزیابی گردد.

در بسیاری از پروژه‌های تحقیقاتی، داده‌های پرسشنامه توسط خبرگان تکمیل می‌شود و سپس اطلاعات وارد فرآیند تحلیل گزینه‌ها و رتبه‌بندی خواهد شد.

طراحی پرسشنامه

در طراحی پرسشنامه ویکور، ابتدا باید معیارهای ارزیابی مشخص شوند. سپس گزینه‌ها در سطرهای جدول قرار می‌گیرند و عملکرد هر گزینه نسبت به معیارها ثبت می‌شود. یک نمونه خام ماتریس تصمیم در زیر آورده شده است.

در این ساختار:

• ستون‌ها معیارهای تصمیم هستند.
• سطرها گزینه‌های مورد ارزیابی‌اند.
• مقادیر داخل سلول‌ها عملکرد هر گزینه را نشان می‌دهند.

در بسیاری از پژوهش‌ها، برای معیارهای کیفی از طیف لیکرت استفاده می‌شود. جدول زیر طیف‌های 5 تایی و 7 تایی را نمایش می‌دهد.

نمونه پرسشنامه واقعی و عدددار

فرض کنید یک شرکت قصد دارد بهترین پیمانکار را برای اجرای پروژه عمرانی انتخاب کند. سه پیمانکار مختلف بر اساس چهار معیار ارزیابی می‌شوند.

در این ماتریس تصمیم:

• معیار هزینه از نوع هزینه‌ای است.
• معیارهای کیفیت، سابقه و سرعت اجرا سودی هستند.
• اعداد داخل جدول نشان‌دهنده عملکرد هر گزینه نسبت به معیارها می‌باشند.

برای مثال، عدد 90 در ستون کیفیت برای پیمانکار A یعنی این پیمانکار از نظر کیفیت امتیاز بالایی کسب کرده است.

اعتبار (روایی) و پایایی پرسشنامه

در روش ویکور، پرسشنامه ماهیت آماری کلاسیک ندارد و بیشتر به‌صورت یک ماتریس تصمیم‌گیری عددی استفاده می‌شود. به همین دلیل، مفاهیمی مانند پایایی کرونباخ یا تحلیل عاملی معمولاً برای آن تعریف نمی‌شود.

با این حال، اعتبار معیارهای تصمیم اهمیت زیادی دارد. بنابراین لازم است معیارها پیش از اجرای تحلیل، توسط خبرگان و متخصصان حوزه مربوطه تأیید شوند. در بسیاری از پژوهش‌ها برای این کار از روش‌هایی زیر استفاده می شود:

• تکنیک دلفی
• شاخص CVR

جامعه آماری و افراد خبره

یکی از مهم‌ترین بخش‌های اجرای روش‌های تصمیم‌گیری چندمعیاره، انتخاب خبرگان مناسب است. زیرا داده‌های اولیه و وزن معیارها معمولاً بر پایه قضاوت متخصصان تعیین می‌شود.

افراد خبره باید شناخت کافی از مسئله تصمیم داشته باشند و بتوانند گزینه‌ها را به‌درستی ارزیابی کنند. در انتخاب خبرگان معمولاً موارد زیر در نظر گرفته می‌شود:

• میزان تجربه تخصصی
• سابقه اجرایی
• آشنایی با موضوع پژوهش
• توانایی تحلیل معیارهای تصمیم
• دانش علمی مرتبط

هرچه کیفیت نظرات خبرگان بیشتر باشد، نتایج رتبه‌بندی نیز معتبرتر خواهد بود.

نرم‌افزارهای قابل استفاده برای اجرای روش

روش ویکور مبتنی بر روابط ریاضی و محاسبات ماتریسی است؛ به همین دلیل می‌توان آن را در نرم‌افزارهای مختلف پیاده‌سازی کرد. رایج‌ترین ابزارهای اجرای این روش عبارت‌اند از:

• Microsoft Excel
• MATLAB
• Python
• R

در میان این ابزارها، اکسل بیشترین کاربرد را دارد؛ زیرا هم در دسترس است و هم امکان اجرای سریع محاسبات و رتبه‌بندی گزینه‌ها را فراهم می‌کند.

مقایسه روش ویکور با سایر روش‌های تصمیم‌گیری چندمعیاره

هر یک از روش‌های تصمیم‌گیری چندمعیاره دارای منطق و ساختار تحلیلی متفاوتی هستند. برخی روش‌ها بر فاصله از ایده‌آل تمرکز دارند، برخی بر غلبه گزینه‌ها و برخی نیز ترکیبی از چند رویکرد را به‌کار می‌گیرند. روش ویکور به دلیل توجه هم‌زمان به مطلوبیت جمعی و حداقل نارضایتی، جایگاه ویژه‌ای در تحلیل تصمیم‌ها دارد.

روش ویکور در محیط‌های عدم قطعیت

در بسیاری از مسائل واقعی، اطلاعات تصمیم‌گیری کاملاً قطعی و دقیق نیستند. گاهی داده‌ها مبهم‌اند، قضاوت خبرگان دارای عدم اطمینان است یا معیارها به‌صورت زبانی بیان می‌شوند. به همین دلیل، توسعه روش ویکور در محیط‌های عدم قطعیت اهمیت زیادی پیدا کرده است.

امروزه نسخه‌های مختلفی از روش VIKOR در محیط‌های فازی، خاکستری و احتمالی توسعه یافته‌اند که هدف آن‌ها کاهش ابهام و افزایش دقت تحلیل گزینه‌هاست.

روش ویکور فازی

در روش ویکور فازی، داده‌های قطعی جای خود را به اعداد فازی می‌دهند. این رویکرد زمانی کاربرد دارد که ارزیابی معیارها به‌صورت عباراتی مانند «زیاد»، «متوسط» یا «کم» انجام شود. ترکیب منطق فازی با VIKOR باعث می‌شود ابهامات ناشی از قضاوت انسانی بهتر مدیریت شود و نتایج تصمیم‌گیری واقع‌بینانه‌تر باشند.

برای آشنایی کامل با نحوه محاسبات، می‌توانید پست روش ویکور فازی را مطالعه کنید.

روش ویکور خاکستری

روش ویکور خاکستری در شرایطی استفاده می‌شود که اطلاعات ناقص یا بازه‌ای باشند. در این رویکرد، داده‌ها به‌جای مقادیر دقیق، در قالب اعداد خاکستری تحلیل می‌شوند. این مدل در پروژه‌هایی که داده‌های کامل در دسترس نیستند بسیار کاربردی است و دقت تحلیل را در شرایط عدم قطعیت افزایش می‌دهد.

برای مطالعه جزئیات بیشتر درباره این مدل، پیشنهاد می‌شود مقاله اختصاصی ویکور خاکستری را بررسی کنید.

فیلم آموزش روش ویکور در نرم‌افزار اکسل

اگر قصد دارید روش ویکور را به‌صورت عملی یاد بگیرید، آموزش پیاده‌سازی این روش در نرم‌افزار اکسل می‌تواند بهترین نقطه شروع باشد. در این آموزش، تمام مراحل از تشکیل ماتریس تصمیم تا محاسبه شاخص‌های نهایی و رتبه‌بندی گزینه‌ها به‌صورت گام‌به‌گام توضیح داده می‌شود.

این فیلم آموزشی به‌گونه‌ای طراحی شده است که حتی کاربران مبتدی نیز بتوانند فرآیند تحلیل گزینه‌ها را در اکسل اجرا کنند و خروجی‌های حرفه‌ای به دست آورند.

در این آموزش یاد می‌گیرید:

• آشنایی کامل با مفاهیم تئوری روش ویکور
• آموزش گام‌به‌گام اجرای روش در نرم‌افزار اکسل
• نحوه تشکیل ماتریس تصمیم و ورود داده‌ها
• آموزش نرمال‌سازی و وزن‌دهی معیارها
• محاسبه شاخص‌های S ،R و Q
• روش صحیح رتبه‌بندی گزینه‌ها
• تحلیل نتایج نهایی تصمیم‌گیری
• بررسی خطاهای رایج در محاسبات
• ترفندهای کاربردی برای افزایش سرعت تحلیل در Excel

در ویدیوی زیر قسمتی از آموزش روش ویکور در اکسل توضیح داده شده است

چنانچه نیازمند مشاوره رایگان و انجام پروژه خود با این روش هستید با ما تماس بگیرید