تکنیک دلفی رویکرد کلاسیک| روش حل، مثال، پرسشنامه و نرم افزار

مقدمه: تکنیک دلفی چیست و چرا استفاده می‌شود؟

در بسیاری از مسائل مدیریتی، برنامه‌ریزی استراتژیک، پژوهش‌های دانشگاهی و حتی تحلیل آینده، داده‌های دقیق و قابل اتکا همیشه در دسترس نیست. گاهی محیط آن‌قدر پیچیده، مبهم یا جدید است که مدل‌های ریاضی و روش‌های آماری کلاسیک قادر نیستند واقعیت را به خوبی توضیح دهند. در چنین شرایطی، دانش، تجربه و قضاوت خبرگان بهترین منبع برای تصمیم‌گیری است.

اینجاست که تکنیک دلفی (Delphi Method) به کمک پژوهشگران می‌آید.

تکنیک دلفی یک فرآیند ساختاریافته برای جمع‌آوری و یکپارچه‌سازی نظرات متخصصان است؛ آن هم بدون اینکه این متخصصان به صورت حضوری با یکدیگر مواجه شوند. این روش که نخستین‌بار توسط «دالکی» و «هلمر» در سال ۱۹۵۰ و در مؤسسه رَند ارائه شد، دقیقاً برای زمان‌هایی طراحی شد که دانش ناکامل، نامطمئن یا پراکنده است و لازم است نظرات آگاهانه افراد خبره، جمع‌بندی منسجم پیدا کند.

یکی از زیبایی‌های روش دلفی این است که نام خود را از معبد دلفی در یونان باستان گرفته است؛ جایی که کاهنان، پیشگوی آینده بودند. اما دلفی مدرن نه بر پیشگویی مبهم، بلکه بر قضاوت علمی خبرگان و تکرار نظام‌مند نظرسنجی‌ها تکیه دارد.

تعریف کوتاه تکنیک دلفی

تکنیک دلفی یک روش چندمرحله‌ای مبتنی بر پرسشنامه و بازخورد کنترل‌شده است که با مشارکت گروهی از خبرگان ناشناس اجرا می‌شود تا به یک جمع‌بندی یا اجماع معتبر دست یابد.

در این روش:

• خبرگان ناشناس هستند (برای جلوگیری از نفوذ افراد مسلط یا خوش‌صحبت)
• پرسشنامه‌ها در چندین دور ارسال می‌شود
• نتایج هر دور، در دور بعدی ارائه و بررسی می‌شود
• خبرگان می‌توانند نظر خود را بدون از دست دادن اعتبار اصلاح کنند
• تحلیل آماری پاسخ‌ها، مبنای اتفاق‌نظر قرار می‌گیرد

به همین دلیل، دلفی را یک فرآیند ارتباط گروهی ساختاریافته می‌دانند؛ فرآیندی که اجزای پراکنده گروه را در حل مسائل، هم‌سو می‌کند.

کاربرد تکنیک دلفی در تصمیم‌گیری و پیش‌بینی

روش دلفی زمانی استفاده می‌شود که:

• داده‌های تاریخی وجود ندارد یا ناکافی است
• موضوع مبهم، پیچیده یا چندوجهی است
• باید آینده، روندها یا سناریوها را پیش‌بینی کرد
• تصمیم‌گیری نیازمند دانش عمیق خبرگان است
• میان متخصصان، اختلاف‌نظر وجود دارد و باید ساختارمند به اجماع رسید

بنابراین دلفی در حوزه‌هایی مانند:

• تحقیقات مدیریتی
• سیاست‌گذاری عمومی
• آینده‌پژوهی
• توسعه محصول
• مدیریت ریسک
• برنامه‌ریزی شهری و محیط‌زیست
• پژوهش‌های علوم انسانی و اجتماعی

به‌طور گسترده به کار گرفته می‌شود.

در واقع، وقتی مدل‌های ریاضی از پاسخ دادن ناتوان‌اند، دلفی با استفاده از تجارب انسانی، راه‌حل‌های عملی و قابل اعتماد ارائه می‌کند.

دلیل محبوبیت تکنیک دلفی در پژوهش‌های مدیریتی و علمی

روش دلفی به چند دلیل به یکی از پرکاربردترین ابزارهای تحقیقاتی تبدیل شده است:

گمنامی و حذف اثر افراد مسلط

در جلسات چهره‌به‌چهره، افراد پرنفوذ یا خوش‌صحبت معمولاً بر تصمیم جمع اثر می‌گذارند و اقلیت‌ها سکوت می‌کنند.

اما در دلفی:

• تمام پاسخ‌ها ناشناس است
• هیچ‌کس نمی‌تواند به خاطر جایگاه علمی یا اجتماعی، روند اجماع را هدایت کند

این موضوع باعث تولید دیدگاه‌های خالص و بدون سوگیری می‌شود.

امکان تجدیدنظر بدون از دست دادن اعتبار

یک متخصص ممکن است پس از مشاهده نتایج دورهای قبل، متوجه قضاوت اشتباه خود شود.

دلفی به او اجازه می‌دهد «نظر خود را اصلاح کند» بدون اینکه وجهه علمی‌اش خدشه‌دار شود.

چندمرحله‌ای و مبتنی بر بازخورد

بازخورد کنترل‌شده، باعث می‌شود:

• نظرات خام اولیه پالایش شوند
• اختلاف‌ها مشخص شود
• اجماع به‌صورت طبیعی و علمی شکل بگیرد

عدم محدودیت زمانی و مکانی

متخصصان از نقاط مختلف جهان می‌توانند شرکت کنند.

این ویژگی مطالعات دلفی را بسیار غنی و انعطاف‌پذیر می‌کند.

تولید ایده‌های خلاقانه و قابل اتکا

به دلیل گمنامی و بازخورد مداوم، ایده‌ها به‌صورت مستقل و بدون فشار گروهی شکل می‌گیرند؛ در نتیجه:

• نوآوری بیشتر
• نظرات دقیق‌تر
• اجماع معتبرتر

انواع روش دلفی: دلفی کلاسیک و دلفی فازی

تکنیک دلفی در عمل به شکل‌ها و رویکردهای مختلفی اجرا می‌شود؛ اما دو نوع آن در پژوهش‌های مدیریتی و علمی از همه شناخته‌شده‌تر و پرکاربردتر هستند:

1. کلاسیک (Classical Delphi Method)
2. فازی (Fuzzy Delphi Method)

روش دلفی کلاسیک

دلفی کلاسیک شکل پایه و اولیه تکنیک دلفی است که بر پرسشنامه‌های تکراری، بازخورد کنترل‌شده و تحلیل آماری پاسخ‌ها تکیه دارد.

در این روش، گروهی از خبرگان در چند دور متوالی، پرسشنامه‌هایی را تکمیل می‌کنند و در هر دور، خلاصه نتایج دور قبل به آن‌ها ارائه می‌شود تا بتوانند در صورت لزوم، پاسخ خود را اصلاح کنند.

هدف اصلی، دستیابی به اجماع یا نزدیکی نسبی دیدگاه‌ها درباره یک موضوع خاص است.

مراحل کلی اجرای دلفی کلاسیک

در یک پژوهش استاندارد، دلفی کلاسیک معمولاً شامل مراحل زیر است (خلاصه و کاربردی):

1. تعریف مسئله و هدف پژوهش

   موضوع باید شفاف باشد؛ مثلاً: «شناسایی و اجماع بر عوامل کلیدی موفقیت پیاده‌سازی استراتژی در سازمان».

2. انتخاب خبرگان

   • افراد با تجربه و تخصص مرتبط (مثلاً مدیران، اساتید، متخصصان حوزه)
   • تعداد معمولاً بین ۱۰ تا ۳۰ نفر (به تناسب موضوع و دسترسی)

3. طراحی پرسشنامه دور اول

   • اغلب به‌صورت باز (برای کشف شاخص‌ها و عوامل)
   • یا مبتنی بر مرور ادبیات تحقیق و مطالعات قبلی

4. جمع‌آوری و تحلیل پاسخ‌های دور اول

   • استخراج شاخص‌ها، دسته‌بندی نظرات، حذف موارد تکراری
   • تبدیل نتایج به یک پرسشنامه بسته (مثلاً طیف لیکرت ۵ یا ۷ گزینه‌ای)

5. اجرای دور دوم (و دورهای بعدی) با پرسشنامه بسته

   • خبرگان میزان موافقت، اهمیت یا اولویت هر شاخص را مشخص می‌کنند
   • پژوهشگر نتایج را با شاخص‌های آماری مثل میانگین، میانه، انحراف معیار تحلیل می‌کند.

6. ارائه بازخورد و تکرار تا رسیدن به اجماع

   • خلاصه نتایج (مثلاً میانه و دامنه پراکندگی) به خبرگان داده می‌شود
   • خبرگان می‌توانند پاسخ خود را در دور بعدی اصلاح یا تثبیت کنند
   • فرآیند معمولاً در ۲ تا ۳ دور متوقف می‌شود، وقتی که:

• تغییرات پاسخ‌ها کم شود
• یا معیار اجماع موردنظر (مثلاً انحراف معیار کمتر از یک) حاصل شود.

معایب و محدودیت‌های دلفی کلاسیک

• زمان‌بر بودن:اجرای چندین دور پرسشنامه، جمع‌آوری و تحلیل داده‌ها، ممکن است هفته‌ها یا ماه‌ها طول بکشد.
• احتمال اجماع ظاهری:گاهی خبرگان، به دلیل مشاهده نتایج، خود را با جمع هماهنگ می‌کنند بدون اینکه واقعاً قانع شده باشند.
• وابستگی شدید به کیفیت خبرگان:اگر انتخاب خبرگان دقیق نباشد، خروجی دلفی نیز معتبر نخواهد بود.
• عدم توجه کافی به ابهام و عدم قطعیت در قضاوت‌ها:در دلفی کلاسیک، معمولاً از مقیاس‌های عددی قطعی استفاده می‌شود، در حالی که قضاوت‌های انسانی ذاتاً مبهم و زبانی‌اند.

روش دلفی فازی

دلفی فازی در واقع توسعه‌ای از دلفی کلاسیک است که برای مدیریت عدم قطعیت، ابهام و زبانی بودن قضاوت‌های خبرگان از منطق فازی استفاده می‌کند. در این روش، به جای اینکه خبرگان مجبور شوند نظر خود را فقط با یک عدد قطعی (مثلاً ۴ از ۵) بیان کنند، قضاوت آن‌ها با کمک اعداد فازی (معمولاً اعداد فازی مثلثی یا ذوزنقه‌ای) مدل‌سازی می‌شود. به زبان ساده در دلفی فازی، سیستم می‌پذیرد که وقتی یک خبره می‌گوید «این عامل خیلی مهم است»، این قضاوت یک طیف دارد، نه یک عدد دقیق.

برای مطالعه و یادگیری کامل این روش، پست روش دلفی فازی را مشاهده کنید.

مراحل گام‌به‌گام اجرای تکنیک دلفی

اجرای صحیح تکنیک دلفی کلاسیک نیازمند یک فرآیند ساختارمند و دقیق است. در این بخش، مراحل انجام دلفی را به‌صورت عملی و قابل استفاده در پایان‌نامه، مقاله علمی و پروژه‌های پژوهشی توضیح می‌دهیم. در شکل زیر به صورت خلاصه مراحل آورده شده است.

گام اول: تعریف دقیق مسئله و هدف پژوهش

اولین و مهم‌ترین مرحله در اجرای دلفی، تعریف شفاف مسئله تحقیق است.

در این مرحله باید مشخص شود:

• دقیقاً به دنبال چه چیزی هستید؟ (شناسایی شاخص‌ها، اولویت‌بندی، پیش‌بینی، سیاست‌گذاری و…)
• جامعه خبرگان شما چه کسانی هستند؟
• خروجی نهایی دلفی قرار است در چه مرحله‌ای استفاده شود؟ (مثلاً ورودی AHP، مدل‌سازی ساختاری، طراحی پرسشنامه نهایی و…)

مثال:

هدف پژوهش: شناسایی و اجماع بر عوامل مؤثر بر موفقیت تحول دیجیتال در سازمان‌های دولتی.

گام دوم: انتخاب و تعیین خبرگان

کیفیت نتایج دلفی وابسته به کیفیت خبرگان است، نه صرفاً تعداد آن‌ها.

معیارهای انتخاب خبرگان:

• حداقل ۳ تا ۵ سال تجربه مرتبط
• سابقه پژوهشی یا اجرایی در حوزه موردنظر
• آشنایی با موضوع تحقیق
• تمایل به مشارکت در چند مرحله متوالی

تعداد خبرگان چقدر باشد؟

در دلفی کلاسیک معمولاً:

• حداقل: 10 نفر
• متداول: 15 تا 25 نفر
• در مطالعات تخصصی: حتی 8–12 نفر هم کافی است (در صورت تخصص بالا)

مهم‌تر از تعداد، «همگنی تخصصی» و «کیفیت انتخاب» است.

گام سوم: طراحی پرسشنامه دور اول

در دلفی کلاسیک، دور اول معمولاً باز است. یعنی علاوه بر شاخص هایی که در پرسشنامه است از خبرگان نیز نظرخواهی میشود که اگر علاوه بر شاخص های پرسشنامه ، عوامل دیگری مد نظر دارند بیان کنند.

هدف این مرحله:

• استخراج شاخص‌ها
• جمع‌آوری نظرات آزاد
• شناسایی ابعاد مسئله

نمونه سؤال دور اول:

• به نظر شما مهم‌ترین عوامل مؤثر بر موفقیت X چیست؟
• چه شاخص‌هایی باید در ارزیابی Y در نظر گرفته شود؟

پاسخ‌های دریافتی:

• کدگذاری می‌شوند
• موارد مشابه ادغام می‌شوند
• شاخص‌های تکراری حذف می‌شوند

خروجی این مرحله یک لیست اولیه از شاخص‌ها است.

گام چهارم: تحلیل دور اول و تعیین حد آستانه برای حذف و غربالگری شاخص‌ها

در این مرحله شاخص‌های استخراج‌شده از دور اول وارد یک تحلیل اولیه می‌شوند.

اگر در دور اول به هر شاخص از طریق طیف ۱ تا ۵ امتیازی داده شود (که برخی پژوهش‌ها این کار را انجام می‌دهند):

تعیین حد آستانه:

• معمولاً عدد ۳ حد آستانه در نظر گرفته می‌شود.
• شاخص‌هایی که میانگین کمتر از ۳ دارند حذف می‌شوند.
• شاخص‌های دارای میانگین ۳ به بالا تأیید شده و وارد پرسشنامه دور دوم می‌شوند.

 این کار باعث می‌شود فقط شاخص‌هایی که حداقل مقبولیت اولیه را دارند، به مرحله اجماع وارد شوند.

گام پنجم: طراحی پرسشنامه دور دوم

در این مرحله:

• فقط شاخص‌های تأییدشده از دور اول وارد پرسشنامه دور دوم می‌شوند.
• پرسشنامه به‌صورت بسته (معمولاً طیف لیکرت ۵ یا ۷ امتیازی) طراحی می‌شود.
• خبرگان باید میزان اهمیت/موافقت/تأثیرگذاری هر شاخص را امتیازدهی کنند.

گام ششم: تحلیل داده‌های دور دوم و سنجش اجماع

برای تحلیل نتایج دور دوم، سه شاخص اصلی به کار می‌رود:

1. میانگین: برای تعیین میزان اهمیت نسبی.

2. انحراف معیار: برای سنجش میزان پراکندگی نظرات.

۳. ضریب هماهنگی کندال: این بخش بسیار مهم است.

• کندال برای سنجش میزان اتفاق نظر بین خبرگان استفاده می‌شود.
• باید بین دور دوم و سوم، تغییر مقدار کندال ناچیز باشد.این یعنی اجماع تثبیت شده است.

گام هفتم: ارائه بازخورد و اجرای دور سوم

در این مرحله:

• خلاصه نتایج دور دوم (میانگین، انحراف معیار، مقدار کندال) برای خبرگان ارسال می‌شود.
• خبرگان می‌توانند پاسخ خود را اصلاح یا تثبیت کنند.
• اگر مقدار کندال نسبت به دور قبلی تغییری اندک داشت، اجماع حاصل‌شده تلقی می‌شود.

معمولاً ۲ دور کافی است؛ اما اگر اجماع کافی نبود دور سوم انجام می‌شود.

گام هشتم: نهایی‌سازی شاخص‌ها

پس از تثبیت اجماع:

• شاخص‌هایی که معیارهای لازم را کسب کرده‌اند تأیید نهایی می‌شوند.
• شاخص‌های فاقد اجماع حذف می‌شوند.
• خروجی می‌تواند برای تحلیل‌های بعدی (AHP، مدل‌سازی، پرسشنامه اصلی، سیاست‌گذاری) استفاده شود.

نمونه پرسشنامه روش دلفی

در پژوهش‌هایی که از تکنیک دلفی استفاده می‌کنند، پرسشنامه ابزار اصلی برای جمع‌آوری و ارزیابی نظرات خبرگان محسوب می‌شود. در ادامه، یک نمونه پرسشنامه دلفی ارائه شده است. این پرسشنامه به‌صورت نمونه برای موضوع «شناسایی عوامل مؤثر بر موفقیت توسعه پایدار شهری» طراحی شده است. از خبرگان محترم درخواست می‌شود میزان اهمیت هر یک از شاخص‌های زیر را بر اساس طیف پنج‌درجه‌ای لیکرت مشخص نمایند. چنانچه معیار یا عاملی غیر از موارد فوق مد نظر دارید که به نظر شما در موفقیت توسعه پایدار شهری مؤثر است، لطفاً آن را در بخش زیر ذکر کرده و در صورت امکان دلیل اهمیت آن را بیان نمایید.

مقیاس ارزیابی به صورت زیر است:

• خیلی کم
• کم
• متوسط
• زیاد
• خیلی زیاد

در این بخش، پرسش به‌صورت باز طراحی شده است تا خبرگان بتوانند عوامل جدیدی را که در فهرست اولیه پژوهشگر وجود نداشته است، مطرح کنند. این اطلاعات می‌تواند در مراحل بعدی تحلیل دلفی مورد استفاده قرار گیرد و حتی به اضافه شدن شاخص‌های جدید در دورهای بعدی پژوهش منجر شود.

روایی و پایایی در روش دلفی

در روش دلفی، به دلیل ماهیت کیفی–تخصصی و تأکید بر اجماع خبرگان، بحث روایی و پایایی تا حدی با پرسشنامه‌های کلاسیک متفاوت است.

روایی

در اغلب پژوهش‌های مبتنی بر دلفی، از روایی ظاهری و در مواردی روایی محتوایی استفاده می‌شود.

به این صورت که:

• چند نفر از متخصصان و خبرگان حوزه مورد مطالعه (ترجیحاً خارج از پانل اصلی دلفی یا با ترکیب آن‌ها)
• گویه‌ها، سؤالات و شاخص‌های پرسشنامه را بررسی می‌کنند؛
• و از نظر شفافیت، تناسب با هدف پژوهش، جامعیت و عدم ابهام آن‌ها را ارزیابی و تأیید می‌کنند.

در واقع اگر خبرگان تأیید کنند که گویه‌ها «مناسب»، «مرتبط با موضوع» و «قابل فهم» هستند، روایی ظاهری پرسشنامه دلفی مورد قبول قرار می‌گیرد. در برخی مطالعات، از این فرایند با عنوان تأیید خبرگان نیز یاد می‌شود.

پایایی

در مورد پایایی، برخی پژوهشگران پیشنهاد کرده‌اند که برای پرسشنامه‌های دلفی از ضریب آلفای کرونباخ استفاده شود؛

اما باید توجه داشت که:

• روش دلفی بر مبنای پیش‌بینی، کشف شاخص‌ها و غربالگری است،
• و مانند پرسشنامه‌های معمولی، فرضیه‌محور و مبتنی بر یک سازه ثابت و پایدار (مثلاً نگرش، رضایت،…) نیست.

به همین دلیل، استفاده از ضریب آلفای کرونباخ (که برای سنجش همسانی درونی گویه‌های یک مقیاس به‌کار می‌رود) در بسیاری از مطالعات دلفی چندان مناسب یا جذاب نیست و از نظر مفهومی نیز با ماهیت دلفی کاملاً هم‌خوانی ندارد.

در عوض، در روش دلفی:

• پایداری نتایج بین راندها
• و افزایش یا ثبات ضریب هماهنگی کندال (Kendall’s W)

به‌عنوان نشانه‌ای از پایایی و ثبات اجماع خبرگان تلقی می‌شود.

نرم‌افزارهای مورد استفاده در اجرای روش دلفی

برای تحلیل داده‌های حاصل از پرسشنامه‌های دلفی، معمولاً از نرم‌افزارهای Excel و SPSS استفاده می‌شود. نرم‌افزار Excel برای ورود داده‌ها، محاسبه‌ی میانگین، انحراف معیار، درصد فراوانی و ترسیم نمودارها بسیار کاربردی و در دسترس است و می‌تواند بخش مهمی از تحلیل‌های توصیفی روش دلفی را پوشش دهد. در مقابل، نرم‌افزار SPSS علاوه بر این توانمندی‌ها، امکان محاسبه‌ی ضریب هماهنگی کندال (Kendall’s W) را نیز فراهم می‌کند که برای سنجش میزان اجماع بین خبرگان در راندهای مختلف دلفی ضروری است. معمولاً داده‌ها ابتدا در Excel سامان‌دهی و پاک‌سازی شده و سپس برای تحلیل‌های پیشرفته‌تر به SPSS منتقل می‌شوند. استفاده هم‌زمان از این دو نرم‌افزار باعث تسهیل مدیریت داده‌ها، کاهش خطاهای محاسباتی و افزایش دقت در گزارش نتایج دلفی می‌شود.

فیلم آموزش صفر تا صد روش دلفی به زبان ساده

فیلم جامع آموزش روش دلفی به همراه پیاده‌سازی کامل مراحل در Excel و SPSS از طریق لینک زیر قابل مشاهده است. در این آموزش، تمام مراحل اجرای دلفی به صورت ساده، کاربردی و مرحله‌به‌مرحله تشریح شده است همچنین تلاش شده تمام نکات ضروری برای پژوهشگران و دانشجویان پوشش داده شود تا بتوانند بدون سردرگمی، روش دلفی را در پایان‌نامه یا مقاله خود اجرا کنند.

در این فیلم آموزشی به موارد زیر پرداخته شده است:

• معرفی کامل روش دلفی چندمرحله‌ای (راند اول، دوم و سوم)
• نحوه طراحی پرسشنامه باز و بسته
• معیارهای حذف و انتخاب شاخص‌ها در راندهای مختلف
• آموزش تحلیل داده‌ها در Excel (میانگین، انحراف معیار، غربالگری شاخص‌ها)
• آموزش محاسبه ضریب هماهنگی کندال در SPSS
• بررسی روایی و نکات مربوط به پایایی در روش دلفی
• نکات مهم برای گزارش‌نویسی در فصل سوم پایان‌نامه

این فیلم تمام مراحل موردنیاز را شامل می‌شود و مرجع مناسبی برای دانشجویان کارشناسی‌ارشد و دکتری است که قصد اجرای دقیق روش دلفی را دارند. 

در ویدیوی زیر نیز مختصر توضیحاتی در رابطه با آموزش اصلی آورده شده است

اگر نیازمند مشاوره و انجام پروژه خود با این روش هستید با ما تماس بگیرید: 9338859181-98+