آموزش دلفی فازی |مثال حل شده+ نرم افزار و پرسشنامه

مقدمه

در بسیاری از موقعیت‌های حساس تصمیم‌گیری، اطلاعات کامل و دقیقی در دست نیست و ما ناچاریم به دانش و تجربه افراد متخصص (خبرگان) تکیه کنیم. برای جمع‌آوری و یکپارچه‌سازی نظرات این افراد، سال‌هاست که از «روش دلفی» استفاده می‌شود. با این حال، ذهن انسان و قضاوت‌های بشری معمولاً با اعداد دقیق و قطعی (سیاه و سفید) کار نمی‌کند، بلکه نظرات ما بیشتر کیفی و همراه با مراتبی از ابهام هستند. برای حل این مشکل و نزدیک کردن مدل‌های تصمیم‌گیری به دنیای واقعی، منطق فازی به کمک روش دلفی آمد و تکنیک کارآمدتری به نام «روش دلفی فازی» (Fuzzy Delphi Method) را خلق کرد.

نگاهی کوتاه به روش دلفی سنتی

روش دلفی برای نخستین بار در سال ۱۹۶۳ توسط «دالکی و هلمر» معرفی شد. این تکنیک، یک روش پیمایشی و نظام‌مند است که برای رسیدن به یک اجماع گروهی از بین نظرات متخصصان درباره یک موضوع خاص استفاده می‌شود.

روش دلفی سنتی سه ویژگی کلیدی دارد:

1. پاسخ‌های بی‌نام: متخصصان بدون اطلاع از هویت یکدیگر نظر می‌دهند تا تحت تأثیر نام افراد قرار نگیرند.
2. تکرار و بازخورد: فرآیند نظرخواهی در چند مرحله (راند) انجام می‌شود و نتایج هر مرحله به اطلاع متخصصان می‌رسد تا در صورت تمایل نظر خود را تعدیل کنند.
3. پاسخ گروهی آماری: در نهایت، نظرات با استفاده از روش‌های آماری جمع‌بندی می‌شوند.

چرا دلفی سنتی کافی نبود؟

در روش دلفی کلاسیک، از متخصصان خواسته می‌شود تا نظرات خود را در قالب اعداد قطعی بیان کنند. اما در دنیای واقعی، قضاوت انسان‌ها بر اساس شایستگی‌های ذهنی و برداشت‌های کیفی است. وقتی یک متخصص می‌خواهد درباره میزان اهمیت یک شاخص نظر بدهد، بیان آن با یک عدد مطلق (مثلاً دقیقاً نمره ۷) دشوار است و بخشی از واقعیت یا ابهام موجود در ذهن او را نادیده می‌گیرد. در واقع، عدم قطعیت حاکم بر تصمیمات انسانی از نوع «امکانی» است، نه احتمالی.

برای غلبه بر این محدودیت، از نظریه مجموعه‌های فازی (که در سال ۱۹۶۵ توسط پروفسور لطفی‌زاده ارائه شد) استفاده می‌شود. منطق فازی بهترین ابزار برای مدل‌سازی ابهام، عدم قطعیت و داده‌های کلامی (زبان طبیعی) در فرآیند تصمیم‌گیری است.

روش دلفی فازی چیست؟

روش دلفی فازی (FDM) ترکیبی هوشمندانه از روش دلفی سنتی و نظریه مجموعه‌های فازی است که برای اولین بار توسط «ایشیکاوا و همکاران» پیشنهاد شد.

در این روش، به جای اینکه از خبرگان اعداد قطعی خواسته شود، نظرات آن‌ها در قالب عبارات کلامی (مثل کم، متوسط، زیاد) دریافت شده و سپس با استفاده از اعداد فازی و توابع عضویت به داده‌های قابل محاسبه تبدیل می‌شوند.

مهم‌ترین مزیت روش دلفی فازی این است که هیچ‌یک از نظرات و ابهامات ذهنی متخصصان نادیده گرفته نمی‌شود. این روش تمامی آراء را به شکلی منطقی یکپارچه می‌کند تا تیم تصمیم‌گیرنده به یک توافق گروهی دقیق‌تر و واقع‌بینانه‌تر دست یابد.

دو رویکرد اصلی در اجرای دلفی

بسته به هدف پژوهش، از روش دلفی فازی می‌توان در دو حالت متفاوت استفاده کرد:

1. حالت غربالگری: زمانی که هدف پژوهش تأیید، رد یا فیلتر کردن تعدادی شاخصِ از پیش شناسایی شده باشد. در این حالت، معمولاً فرآیند دلفی فازی تنها در یک مرحله (راند) قابل انجام است و به سرعت به نتیجه می‌رسد.
2. حالت پیش‌بینی: زمانی که هدف، پیش‌بینی آینده یا دستیابی به ایده‌ها و شاخص‌های جدید باشد. در این حالت، نیاز به تکرار و بازخورد است و فرآیند در چند مرحله (راند) انجام می‌شود تا متخصصان به اجماع نهایی برسند. (گام‌های اجرایی این روش بر اساس مدل بوزون و همکاران، ۲۰۱۶ انجام می‌پذیرد).

گام های روش دلفی فازی

در ادامه مراحل روش دلفی فازی بر اساس مقاله راهداری و نصر (1396) آورده شده است.

گام اول: شناسایی شاخص‌های اولیه

در نخستین گام، پژوهشگر باید با بررسی دقیق و جامع مبانی نظری، مقالات پیشین و اسناد مرتبط با موضوع پژوهش، تمامی شاخص‌ها، معیارها و عوامل اولیه را شناسایی و استخراج کند. این لیست اولیه، پایه و اساس ساخت پرسشنامه در گام‌های بعدی خواهد بود.

گام دوم: تشکیل پنل خبرگان و جمع‌آوری نظرات

پس از استخراج شاخص‌های اولیه، یک گروه تصمیم‌گیری متشکل از افراد متخصص و مسلط به موضوع پژوهش (پنل خبرگان) تشکیل می‌شود. در این مرحله:

• پرسشنامه‌ای در اختیار خبرگان قرار می‌گیرد تا میزان اهمیت و ارتباط هر شاخص با موضوع اصلی را ارزیابی کنند.
• خبرگان نظرات خود را در قالب متغیرهای کلامی (مانند: اهمیت خیلی کم، کم، متوسط، زیاد، خیلی زیاد) بیان می‌کنند تا راحت‌تر و واقع‌بینانه‌تر تصمیم بگیرند. بر اساس طیف جدول زیر خبره ها می توانند پاسخ دهند.
• سپس پژوهشگر این عبارات کلامی را با استفاده از منطق فازی به اعداد معادل آن‌ها (معمولاً اعداد فازی مثلثی) تبدیل می‌کند تا قابلیت محاسبه ریاضی پیدا کنند.

گام سوم: محاسبات ریاضی و غربالگری شاخص‌ها

این گام هسته اصلی تحلیل داده‌هاست که در آن شاخص‌های مهم تایید و شاخص‌های کم‌اهمیت حذف (غربال) می‌شوند. فرآیند این مرحله به این شکل است:

1. محاسبه میانگین فازی: ابتدا میانگین نظرات فازی تمامی n نفر متخصص برای تک‌تک شاخص‌ها محاسبه می‌شود تا یک امتیاز کلی برای هر معیار به دست آید.
2. مقایسه با حد آستانه (Threshold): برای تصمیم‌گیری نهایی، مقدار ارزش به‌دست‌آمده برای هر شاخص با یک «حد آستانه» مقایسه می‌شود. حد آستانه عددی است که ملاک پذیرش یا رد قرار می‌گیرد (در بسیاری از پژوهش‌ها این مقدار روی عدد 0.7 تنظیم می‌شود).
3. نتیجه‌گیری: اگر امتیاز شاخصی مساوی یا بزرگتر از حد آستانه (مثلاً 0.7 ) باشد، آن شاخص تایید شده و اگر کمتر باشد، از ادامه پژوهش حذف می‌شود.

گام چهارم: دستیابی به اجماع و پایان فرآیند

هدف نهایی روش دلفی، رسیدن به یک توافق و یکپارچگی در نظرات گروهی است. منظور از «اجماع»، رسیدن به نقطه‌ای است که در آن متخصصان در مورد شاخص‌های نهایی به یک توافق کلی دست یافته باشند.

اگر روش دلفی در چند مرحله (راند) انجام شود، این فرآیند تا جایی ادامه می‌یابد که اختلاف نظرات بین دو مرحله متوالی بسیار ناچیز باشد (کمتر از 0.1) و تغییر معناداری در وضعیت شاخص‌ها رخ ندهد. با تثبیت شدن معیارها و حصول اجماع، اجرای روش دلفی فازی رسماً خاتمه می‌یابد.

مراحل کلی روش دلفی فازی در شکل زیر نشان داده شده است.

پرسشنامه دلفی فازی

ابزار اصلی برای جمع‌آوری داده‌ها در این تکنیک، پرسشنامه دلفی فازی است. طراحی این پرسشنامه ساختار پیچیده‌ای ندارد. شما ابتدا شاخص‌ها و معیارهایی که در گام اول (از طریق مرور مبانی نظری یا مصاحبه‌های اولیه) استخراج کرده‌اید را در پرسشنامه قرار می‌دهید. سپس از پنل خبرگان درخواست می‌کنید تا میزان اهمیت یا تاثیر هر یک از این شاخص‌ها را مشخص کنند.

معمولاً برای سنجش نظر خبرگان در این پرسشنامه‌ها از طیف ۵ درجه‌ای لیکرت استفاده می‌شود (به عنوان مثال: اهمیت بسیار کم، کم، متوسط، زیاد، بسیار زیاد). مزیت روش دلفی فازی در این است که خبرگان نظرات خود را با همین متغیرهای کلامی (زبان طبیعی انسان) بیان می‌کنند که برایشان بسیار راحت‌تر است. سپس پژوهشگر در گام بعدی، این کلمات را به اعداد فازی مثلثی تبدیل می‌کند.

روایی و پایایی در روش دلفی فازی

یکی از دغدغه‌های رایج پژوهشگران هنگام کار با پرسشنامه‌ها، تایید روایی و پایایی آن‌هاست. در روش دلفی فازی رویکرد به این دو مفهوم به شرح زیر است:

• روایی (اعتبار سنجی): از آنجایی که در این روش، شاخص‌ها ابتدا از دل ادبیات پژوهش استخراج شده و سپس مستقیماً در اختیار تیمی از متخصصان و نخبگان همان حوزه قرار می‌گیرد تا آن‌ها را ارزیابی کنند، این پرسشنامه به خودی خود دارای روایی ظاهری و محتوایی بالایی است. 
• پایایی (قابلیت اعتماد): از نظر روش‌شناسی علمی، محاسبه پایایی با ابزارهای رایج برای روش دلفی مفهوم چندانی ندارد. هدف دلفی فازی رسیدن به یک اجماع گروهی در مورد مجموعه‌ای از شاخص‌های مستقل است، نه سنجش همسویی درونی گویه‌ها. با این حال، در برخی مقالات و پایان‌نامه‌ها مشاهده می‌شود که پژوهشگران از آزمون آلفای کرونباخ برای تایید پایایی پرسشنامه دلفی فازی استفاده می‌کنند. باید توجه داشت که هرچند این کار به یک رویه معمول در برخی ارزیابی‌های آکادمیک تبدیل شده است، اما از لحاظ علمی و منطقِ روش تحقیق، استفاده از آلفای کرونباخ برای تکنیک دلفی صحیح و توجیه‌پذیر نیست.

جامعه و نمونه آماری در روش دلفی فازی

برخلاف بسیاری از پژوهش‌های کمی که برای تعمیم‌پذیری نتایج به حجم نمونه‌های بزرگ (مثلاً صدها نفر) و فرمول‌های پیچیده (مانند فرمول کوکران) نیاز دارند، روش دلفی یک تکنیک کاملاً خبره‌محور است.

در این روش، جامعه آماری افراد عادی نیستند، بلکه منحصراً شامل متخصصان، مدیران ارشد، اساتید دانشگاه و افرادی است که دانش عمیق و تجربه عملی یا علمی مرتبط با موضوع پژوهش را دارند. از آنجا که کیفیت نظرات در این روش بسیار مهم‌تر از کمیت آن‌هاست، نیازی به حجم نمونه بالا نیست. بر اساس منابع معتبر روش تحقیق، تشکیل یک پنل تخصصی متشکل از ۱۰ الی ۲۰ نفر خبره برای اجرای روش دلفی فازی کاملاً استاندارد و کفایت‌کننده است.

نرم‌افزارهای پیاده‌سازی روش دلفی فازی

روش دلفی فازی، به عنوان یک تکنیک قوی برای تصمیم‌گیری در شرایط عدم قطعیت و با استفاده از نظر خبرگان، می‌تواند در نرم‌افزارهای مختلفی پیاده‌سازی شود. از جمله نرم‌افزارهای محبوب برای اجرای این روش می‌توان به اکسل، متلب و پایتون اشاره کرد.

نرم‌افزار اکسل به دلیل سادگی استفاده، در دسترس بودن گسترده و قابلیت‌های نسبتاً مناسب برای انجام محاسبات ماتریسی و آماری، یکی از محبوب‌ترین ابزارها برای پیاده‌سازی روش دلفی فازی است. حتی کاربران بدون دانش برنامه‌نویسی عمیق نیز می‌توانند با استفاده از توابع و قالب‌بندی شرطی، فرایند جمع‌آوری و تحلیل داده‌ها را به راحتی مدیریت کنند.

متلب برای کاربران حرفه‌ای‌تر و کسانی که نیازمند پردازش‌های عددی پیچیده و مدل‌سازی ریاضی دقیق‌تر هستند، گزینه‌ای ایده‌آل به شمار می‌آید.زبان پایتون به‌ویژه با کتابخانه‌های قدرتمند علمی و عددی مانند NumPy، SciPy و scikit-fuzzy، فضایی بسیار مناسب برای پیاده‌سازی روش دلفی فازی فراهم کرده است. 

با این حال، به دلیل سهولت استفاده و حضور پررنگ‌تر در محیط‌های کاری مختلف، اکسل همچنان به عنوان اولین انتخاب بسیاری از کارشناسان و تحلیل‌گران برای اجرای روش دلفی فازی شناخته می‌شود. امکان کار با داده‌ها به صورت جدولی، قابلیت تحلیل سریع و دسترسی آسان به این نرم‌افزار باعث شده است که حتی افراد غیرمتخصص به سرعت بتوانند از روش دلفی فازی بهره‌مند شوند.

فیلم آموزش روش دلفی فازی به همراه حل مثال در نرم‌افزار

در این فیلم آموزشی جامع، روش دلفی فازی به صورت قدم به قدم و از پایه آموزش داده شده است. شما با مفاهیم تئوری این روش آشنا می‌شوید و یاد می‌گیرید چطور پرسشنامه‌های دقیق و موثر برای جمع‌آوری نظرات خبرگان طراحی کنید. همچنین فرایند جمع‌آوری داده‌ها و تبدیل آن‌ها به مقادیر فازی (فازی‌سازی) به طور کامل توضیح داده شده است.

در ادامه، نحوه انتقال داده‌های فازی به نرم‌افزار اکسل و انجام محاسبات لازم به صورت عملی و کاربردی آموزش داده شده است تا بتوانید به راحتی نتایج تحلیل را استخراج کنید. علاوه بر این، نمونه کاملی از گزارش‌های مربوط به فصل‌های ۳ و ۴ پایان‌نامه که بر اساس نتایج این روش آماده شده، در فیلم ارائه شده است.

این آموزش به گونه‌ای طراحی شده که حتی افراد بدون پیش‌زمینه قوی در ریاضی یا برنامه‌نویسی نیز بتوانند به سادگی مراحل روش دلفی فازی را درک و پیاده‌سازی کنند و از آن در پروژه‌ها و تحقیقات خود بهره‌مند شوند.

همچنین در فیلم پیشنمایش و توضیحاتی از فیلم اصلی آورده شده است.

با کمترین هزینه و بالاترین کیفیت تحلیل دلفی فازی خود را انجام دهید| کافیست با ما تماس بگیرید| 09338859181