آموزش روش دیمتل (DEMATEL)| مثال +طراحی پرسشنامه و نرم افزار
تکنیک ارزیابی تاثیرگذاری و تاثیرپذیری شاخص ها
- 1 - مقدمه
- 2 - روش دیمتل چیست؟
- 3 - گامهای تکنیک دیمتل
- 3-1 - گام ۱: تشکیل ماتریس ارتباطات مستقیم (M)
- 3-2 - گام ۲: نرمالسازی ماتریس ارتباطات مستقیم
- 3-3 - گام ۳: محاسبه ماتریس ارتباطات کل (T)
- 3-4 - گام ۴: تشکیل نمودار علت و معلول
- 4 - پرسشنامه دیمتل
- 4-1 - روایی و پایایی پرسشنامه
- 5 - مثال حل شده تکنیک دیمتل
- 6 - ترکیب دیمتل با روشهای دیگر تصمیمگیری چندمعیاره
- 7 - نرمافزارهای اجرای روش دیمتل
- 7-1 - اکسل (Excel)
- 7-2 - متلب (MATLAB)
- 7-3 - پایتون (Python)
- 8 - دانلود فیلم آموزش روش دیمتل
مقدمه
روش دیمتل (DEMATEL) یکی از مهمترین تکنیکهای تحلیل روابط علّی در مسائل تصمیمگیری است که برای مدلسازی تعاملات و وابستگیهای درونی بین عوامل استفاده میشود. این روش نخستین بار توسط گابوس و فونتلا (1976) ارائه شد و به دلیل توانایی بالا در نمایش روابط تأثیرگذاری و تأثیرپذیری معیارها، در حوزههایی مانند برنامهریزی صنعتی، محیطزیست، پژوهشهای مدیریتی، توسعه پایدار، مدیریت ریسک و صدها کاربرد دیگر مورد استفاده قرار میگیرد.
روش دیمتل چیست؟
روش DEMATEL روشی برای شناسایی و تحلیل روابط علت و معلولی بین معیارها است. این روش از نظر لغوی به معنای “آزمایشگاه ارزیابی و آزمون تصمیم گیری” است به کمک این روش میتوان فهمید:
- کدام عوامل بیشترین تأثیر را بر سیستم دارند
- کدام عوامل بیشترین تأثیر را از سایر عوامل میپذیرند
- ساختار روابط بین معیارها چگونه است
- تعاملات درونی سیستم چگونه شکل میگیرد
این روش برخلاف تکنیکهایی مانند AHP یا BWM وزن معیارها را تعیین نمیکند؛ بلکه فقط رفتار معیارها در قالب علت و معلول را نمایش میدهد.
برای آشنایی سریع با کاربردها، اهداف روش، مراحل اجرا و یک مثال عملی، ویدیوی زیر را مشاهده کنید. این ویدیو بهصورت رایگان تهیه شده و بهترین نقطه شروع برای ورود به تکنیک دیمتل است.
گامهای تکنیک دیمتل
در روش DEMATEL، محاسبات در چهار گام اصلی انجام میشود:
گام ۱: تشکیل ماتریس ارتباطات مستقیم (M)
در این مرحله نظر خبرگان درباره میزان تأثیر هر معیار بر معیار دیگر جمعآوری میشود.
این دادهها معمولاً با طیف عددی 0 تا 4 (از بدون تأثیر تا تأثیر خیلی زیاد) ثبت میشوند. اگر چند خبره وجود داشته باشد، میانگین نظرات آنها محاسبه میشود.
جدول 1- عبارات کلامی و اعداد متناظر روش دیمتل
| عبارت کلامی | عدد متناظر |
| بدون تاثیر | 0 |
| تاثیرگذاری خیلی کم | 1 |
| تاثیرگذاری کم | 2 |
| تاثیرگذاری زیاد | 3 |
| تاثیرگذاری خیلی زیاد | 4 |
گام ۲: نرمالسازی ماتریس ارتباطات مستقیم
برای جلوگیری از بزرگشدن مقدار تأثیرات و تضمین پایداری محاسبات، ماتریس M بر اساس رابطه زیر نرمال میشود. مقدار k با استفاده از بزرگترین مجموع سطر یا ستون محاسبه شده و ماتریس نرمال N = k × M به دست میآید.
گام ۳: محاسبه ماتریس ارتباطات کل (T)
ماتریس ارتباطات کل از رابطه زیر حاصل میشود:
T = N × (I − N)^(-1)
این ماتریس هم تأثیرات مستقیم و هم غیرمستقیم را نشان میدهد و پایه اصلی تحلیلهای بعدی است.
گام ۴: تشکیل نمودار علت و معلول
برای هر معیار دو شاخص اصلی محاسبه میشود:
- D: میزان تأثیرگذاری
- R: میزان تأثیرپذیری
سپس:
- D+R: میزان تعامل (اهمیت در سیستم)
- D–R: تعیین نوع عامل (علت یا معلول)
در نهایت نمودار علّی با مختصات (D+R, D−R) ترسیم میشود که ساختار روابط شبکهای معیارها را نشان میدهد. به این ترتیب یک نمودار گرافیکی به صورت شکل زیر نیز بدست خواهد آمد.
همچنین برای تعیین روابط درونی بین عوامل، از ماتریس ارتباطات کل (T) مقدار آستانه میگیریم و سپس هر درایه ماتریس T از این مقدار آستانه کوچکتر بود عدد صفر و در غیر اینصورت عدد 1 قرار می دهیم. سلول هایی که عدد 1 گرفته اند نشان از ارتباط معیار سطر بر آن ستون دارند.
پرسشنامه دیمتل
طراحی پرسشنامه دیمتل زمانی انجام میشود که پژوهشگر بخواهد روابط علّی و شدت تأثیر عوامل مختلف بر یکدیگر را به شکل نظاممند بررسی کند. در این روش، ابتدا مجموعهای از عوامل کلیدی شناسایی میشود و سپس این عوامل در قالب یک ماتریس مربعی در سطرها و ستونها قرار میگیرند. خبرگان باید میزان تأثیر هر عامل بر سایر عوامل را مشخص کنند و بر اساس این قضاوتها، ماتریس اولیه تأثیرات مستقیم تشکیل میشود که پایه اصلی تحلیل دیمتل است. امتیازدهی در نسخه غیرفازی معمولاً با طیف عددی ۰ تا ۴ انجام میشود و هدف آن سنجش میزان اثرگذاری است، نه رتبهبندی یا تعیین اهمیت. رعایت اصولی مانند انتخاب تعداد محدود عوامل، شفاف بودن راهنمای امتیازدهی و توضیح صفر بودن قطر ماتریس، نقش مهمی در کیفیت نهایی دادهها و اعتبار تحلیل دارد.
خلاصه نکات مهم:
- شناسایی و انتخاب عوامل اصلی پیشنیاز طراحی پرسشنامه دیمتل است.
- عوامل در یک ماتریس مربعی قرار میگیرند تا اثرگذاری سطر بر ستون بررسی شود.
- امتیازدهی غیرفازی با اعداد ۰ تا ۴ انجام میشود (از بدون تأثیر تا تأثیر خیلی زیاد).
- تعداد عوامل بهتر است بین ۱۰ تا ۲۰ باشد تا پرسشنامه سنگین نشود.
- عناصر روی قطر اصلی ماتریس همیشه صفر هستند.
- کیفیت راهنمای پرسشنامه، دقت دادههای نهایی را تعیین میکند.
روایی و پایایی پرسشنامه
در روش دیمتل (DEMATEL)، روایی پرسشنامه به این موضوع اشاره دارد که عوامل یا معیارهایی که در پژوهش بررسی میشوند باید بهدرستی انتخاب شده و با مسئله تحقیق ارتباط مستقیم داشته باشند. پیش از اجرای تحلیل دیمتل، معمولاً فهرست معیارها در اختیار چند نفر از متخصصان یا خبرگان حوزه قرار میگیرد تا آنها درباره مناسب بودن، کامل بودن و مرتبط بودن این عوامل نظر دهند. این فرایند در واقع نوعی بررسی روایی محتوا محسوب میشود و کمک میکند اطمینان حاصل شود که روابطی که در پرسشنامه درباره تأثیرگذاری عوامل بر یکدیگر پرسیده میشود، از نظر علمی و کاربردی معتبر و قابل اتکا هستند.
در مورد پایایی پرسشنامه دیمتل نیز باید توجه داشت که این نوع پرسشنامه با پرسشنامههای نگرشی یا گویهمحور متفاوت است؛ زیرا در آن خبرگان میزان تأثیر هر عامل بر عامل دیگر را در قالب یک ماتریس مشخص میکنند. به همین دلیل معمولاً شاخصهایی مانند آلفای کرونباخ برای آن محاسبه نمیشود. در عوض، پایایی در این روش بیشتر به ثبات نسبی قضاوتهای خبرگان و نزدیک بودن ارزیابیهای آنها به یکدیگر وابسته است.
تعداد افراد نمونه پرسشنامه دیمتل (جامعه و نمونه آماری)
یکی از پرسشهای مهم در اجرای روش دیمتل، تعیین تعداد مناسب خبرگان یا نمونه موردنیاز برای تکمیل پرسشنامه است. از آنجایی که دیمتل یک روش خبرهمحور است و بر قضاوت تخصصی افراد متکی است، اندازه نمونه مانند پرسشنامههای آماری معمولی (مثلاً کوکران یا فرمولهای حجم نمونه) تعیین نمیشود. در این روش، کیفیت خبرگان مهمتر از تعداد آنهاست.
به طور کلی، تعداد مناسب خبرگان در پرسشنامه دیمتل به چند عامل بستگی دارد؛ از جمله پیچیدگی موضوع پژوهش، تعداد معیارها و سطح تخصص موردنیاز. با این حال، معمولاً بازه زیر توصیه میشود:
- حداقل تعداد خبرگان: ۳ نفر
- مقدار مناسب و استاندارد: ۵ تا ۱۵ نفر
- برای پروژههای بزرگ یا پژوهشهایی با معیارهای زیاد: ۱۵ تا ۳۰ نفر
در روش دیمتل (چه نسخه قطعی و چه فازی)، اگر افراد انتخابشده واقعاً در موضوع مطالعه تخصص داشته باشند، حتی ۵ نفر خبره نیز میتواند نتایج معتبر و قابل اعتماد ایجاد کند. نکته مهم آن است که خبرگان باید بتوانند روابط علّی بین عوامل را بهدرستی تشخیص دهند و تجربه کافی در آن حوزه داشته باشند.
در نهایت، آنچه اعتبار تحلیل دیمتل را تعیین میکند، تخصص و تنوع خبرگان است و نه تعداد زیاد آنها. بنابراین، انتخاب افراد مناسب اهمیت بیشتری نسبت به افزایش تعداد نمونه دارد.
مثال حل شده تکنیک دیمتل
گام اول: تشکیل ماتریس ارتباطات مستقیم
در این بخش به پیاده سازی روش دیمتل برای 12 معیار می پردازیم. بدین منظور ابتدا با استفاده از نظرات 3 نفر از خبرگان که بر اساس جدول 1اخذ شده است ماتریس تاثیرات دیمتل را تشکیل می دهیم.
سپس با استفاده از روش میانگین حسابی نظرات هر سه خبره را ادغام کرده و ماتریس ارتباطات مستقیم را تشکیل می دهیم که در جدول 2آورده شده است.
جدول 2: ماتریس ارتباطات مستقیم دیمتل
گام دوم: نرمال سازی ماتریس ارتباطات مستقیم
در این گام ماتریس ارتباطات مستقیم نرمال می شود برای نرمال سازی ابتدا مجموع سطر و ستون ماتریس جدول 2 را مشخص کرده و تک تک اعداد این جدول را بر بیشترین مقدار این مجموعات تقسیم می کنیم.
به عنوان مثال مجموع سطر و ستون و بیشترین مقدار عبارتند از:
جدول 3: مجموع سطر و ستون ماتریس ارتباطات مستقیم
| مجموع سطر | مجموع ستون |
| 12.667 | 26.333 |
| 21.667 | 23.667 |
| 20.333 | 29.000 |
| 32.667 | 26.667 |
| 32.667 | 21.667 |
| 32.667 | 24.333 |
| 22.000 | 23.667 |
| 26.000 | 27.333 |
| MAX= 32.667 | |
همانطور که در جدول 3مشاهده میشود بیشترین مقدار برابر با 32.667 است که باید تک تک درایه های جدول 2 بر این عدد تقسیم شوند تا ماتریس نرمال حاصل شود و در جدول 4 آورده شده است.
جدول 4: ماتریس نرمال دیمتل
گام سوم: محاسبه ماتریس ارتباطات کل (T)
در این گام با استفاده از رابطه T = N × (I − N)^(-1) ماتریس ارتباطات کل تشکیل می شود یعنی ابتدا ماتریس نرمال را از ماتریس واحد (I) کم می شده سپس معکوس می گردد و سپس ماتریس نرمال در ماتریس معکوس شده ضرب که حاصل ماتریس ارتباط کل (T) است که در جدول 5 آورده شده است.
جدول 5: ماتریس ارتباطات کل (T)
گام چهارم: تشکیل نمودار علی
در این گام مجموع سطر (D) و مجموع ستون (R) ماتریس ارتباطات کل را محاسبه کرده و سپس مقادیر D+R و D-R را ایجاد می کنیم سپس محور مختصات را با مقادیر (D+R,D-R) ایجاد میکنیم که در جدول 6 آورده شده است.
جدول 6: مقادیر D و R زیرمعیارها
| D | R | D+R | D-R | |
| S11 | 1.700 | 3.506 | 5.206 | -1.805 |
| S12 | 2.799 | 3.157 | 5.956 | -0.358 |
| S13 | 2.742 | 3.806 | 6.548 | -1.064 |
| S21 | 4.357 | 3.550 | 7.908 | 0.807 |
| S22 | 4.335 | 2.950 | 7.285 | 1.385 |
| S23 | 4.394 | 3.298 | 7.692 | 1.096 |
| S31 | 2.911 | 3.177 | 6.088 | -0.265 |
| S32 | 3.463 | 3.658 | 7.120 | -0.195 |
| S41 | 3.694 | 2.888 | 6.583 | 0.806 |
| S42 | 3.338 | 2.853 | 6.191 | 0.485 |
| S51 | 3.426 | 3.923 | 7.349 | -0.497 |
| S52 | 3.544 | 3.939 | 7.483 | -0.395 |
بر اساس جدول 6، معیار معیار S23 دارای بیشترین مقدار D است پس تاثیرگذارترین عامل به حساب می آید. معیار S52 نیز دارای بیشترین مقدار R است پس تاثیرپذیرترین عامل است همچنین عامل S21 نیز دارای بیشترین مقدار D+R است پس بیشترین ارتباط را با دیگر عوامل سیستم را دارد.
برای تعیین روابط بین معیارها نیز از جدول 6 مقدار آستانه (میانگین) میگیریم که برابر با 0.283 میشود. سپس هر عددی از این مقدار آستانه بزرگتر بود مقدار 1 که نشان دهنده رابطه و هر عددی که کوچکتر از مقدار آستانه بود مقدار صفر یا عدم وجود رابطه میگیرید که در شکل زیر آورده شده است.
ترکیب دیمتل با روشهای دیگر تصمیمگیری چندمعیاره
تکنیک دیمتل برای دستیابی به اهداف مختلف می توان با روشهای دیگر تصمیم گیری چند معیاره ترکیب کرد که در ادامه آورده شده است. (منظور از ترکیب یعنی خروجی روش دیمتل به عنوان ورودی روش های دیگر استفاده شود).
1- روش دیمتل-ANP: این رویکرد با اضافه شده مدل تحلیل شبکه ای (ANP) باعث تعیین وزن و اهمیت معیارهای تصمیم گیری می شود. این روش خود دو حالت کلاسیک و رویکرد جدید دارد. برای یادگیری این روش وارد پست آموزش دیمتل ANP شوید.
2- روش دیمتل-ism: هدف این روش ارائه یک مدل ساختاری از ماتریس دیمتل می باشد. در واقع چون خروجی روش دیمتل روابط بین همه معیارها بررسی می شود در مواقعی که تعداد عوامل زیاد باشد روابط زیاد و نامفهوم می شود بنابراین استفاده از روش ism باعث می شود روابط در سطوح تاثیرگذاری و تاثیرپذیری با نظم و ترتیب درست تقسیم بندی شوند. برای یادگیری این روش وارد پست روش دیمتل ISM شوید.
3- روش دیمتل- FCM: تکنیک نقشه شناخت فازی (FCM) جهت تحلیل روابط علت و معلولی و ارائه سناریوهای تغییر معیارها انجام می شود که استفاده از روش دیمتل به عنوان تکنیک کمکی FCM باعث می شود ورودی آن به راحتی ساخته شده و تحلیل راحتتر انجام گیرد. برای یادگیری این روش وارد پست روش FCM شوید.
نرمافزارهای اجرای روش دیمتل
سه نرمافزار محبوب برای اجرای روش DEMATEL وجود دارد که در ادامه آورده شده است.
اکسل (Excel)
اکسل سادهترین و قابلفهمترین ابزار برای اجرای روش دیمتل است و به همین دلیل میان دانشجویان بسیار محبوب است. در اکسل میتوان تمام مراحل محاسباتی را بهصورت شفاف مشاهده کرد؛ از تشکیل ماتریس اثرات مستقیم گرفته تا نرمالسازی و محاسبه ماتریس روابط کل. همین قابلیت مشاهدهپذیری مرحلهبهمرحله باعث میشود اکسل انتخابی ایدهآل برای آموزش، انجام تمرینهای کلاسی و نگارش پایاننامه باشد.
متلب (MATLAB)
متلب ابزاری قدرتمند و مناسب برای اجرای مسائل بزرگ و محاسبات سنگین دیمتل است. در این محیط، تمام فرآیندها بهصورت کاملاً خودکار انجام میشود و کاربر تنها دادهها را وارد میکند. سرعت بالای محاسبات ماتریسی و امکان استفاده از مدلها و کدهای پیشرفته، متلب را به گزینهای حرفهای برای پژوهشگران و پروژههای سطح بالا تبدیل کرده است.
پایتون (Python)
پایتون انتخابی عالی برای پژوهشگران داده و کسانی است که به دنبال یک محیط قابلتوسعه برای تحلیلهای علمی هستند. اجرای دیمتل در پایتون امکان برنامهنویسی، اتوماسیون و ایجاد اسکریپتهای کارآمد را فراهم میکند. همچنین میتوان این روش را بهراحتی با کتابخانههای قدرتمند دیگر مانند NumPy، Pandas و NetworkX ترکیب کرد، که آن را به گزینهای انعطافپذیر برای تحقیقات مدرن تبدیل میسازد.
دانلود فیلم آموزش روش دیمتل
فیلم آموزش روش دیمتل شامل:
- آموزش کامل از صفر تا ۱۰۰
- مثال عملی
- اجرای گامبهگام در اکسل
- آموزش دیمتل فازی
- توضیح خروجیها و نمودارها
در این آموزش همه چیز به زبان ساده و کاملاً کاربردی در نرم افزار EXCEL توضیح داده شده است.
برای دانلود فیلم آموزش روش دیمتل از طریق لینک زیر اقدام کنید.
در زیر پیش نمایشی از فیلم آورده شده است.
چنانچه نیازمند مشاوره و یا انجام پروژه خود با این روشها هستید با ما تماس بگیرید| ۰۹۳۳۸۸۵۹۱۸۱
سلام وقت تون بخیر باشه.
ببخشید از خروجی DEMATEL برای معیارها میشه برای رتبه بندی گزینه ها توسط روش MARCOS استفاده کرد؟؟
لطفا راهنمایی بفرمایید هیچ جا ترکیب این دو روش رو نمیبینم و استاد ازم خواستن.
ممنون.
سلام وقت بخیر. چون روش مارکوس برای رتبه بندی آلترناتیوها نیازمند وزن معیار است بنابراین باید از روش دیمتل وزن معیارها استخراج شود. در بعضی منابع کفته اند برای محاسبه وزن معیارها از روش دیمتل مقادیر d+r و d-r هر معیار را به توان 2 رسانده و با هم جمع کنیم اینطوری وزن خام بدست می آید فرض کنید حاصل این عبارت را q1 بنامیم یعنی وزن خام معیار اول. همینطوری q2 و q3 و … را برای دیگر معیارها محاسبه میکنیم سپس با نرمال کردن این مقادیر وزن نرمال نهایی حاصل می شود که برای نرمال کردن هم کافیست هر q را بر جمع کل qها تقسیم کرد.
سلام وقت بخیر اگر در نتایج دیمتل یک معیار معلول تشخیص داده شود اما بزرگترین مقدار d+Rرا داشته باشد و معیار دیگری علت شناسایی شود و کوچکترین مقدارD+R داشته باشید آیا این متناقض است؟ چطور باید تحلیل کرد؟ و آیا داده ها مشکل داشتند
سلام علت و معلول بودن ربطی به D+R ندارد. D+R میزان ارتباط را نشون میده. حالا وقتی D+R بزرگ باشه یعنی ارتباط این معیار با بقیه زیاده. و منظور از ارتباط یعنی هم ممکنه تاثیر دیگر معیارها روی این معیار باشه و هم این معیار روی بقیه تاثیر بذاره
سلام وقتتون بخیر..
ممنون از آموزشهای بسیار خوبتون. من برای پایان نامه م استفاده کردم و عالی شد.
فقط یک سوال دارم. برای رسم ارتباطات نرم افزار خاصی وجود داره؟ من بصورت دستی میکشم اما ظاهر شکیلی نمیده.
نمونه ای که شما از رسم ارتباطات این مثال گذاشتید، خیلی قشنگ شده.
لطفا راهنمایی بفرمایید چطور رسم شده؟ ممنونم
سلام به صورت دستی در اکسل هست. نرم افزار خاصی نیست
باسلام و احترام
از آموزش خوب و کاربردی شما بسیار سپاسگذارم.
در ابتدای آموزش دیمتل ویدیوی فوق، مدرس اشاره می کند که یک پژوهش گربنام آقای دالالام در سال 2011 فرمولی برای رتبه بندی معیارها براساس نتایج دیمتل معرفی کرده است که مورد استفاده قرار گرفته است. ینده نتونستم متن پژوهش مورد اشاره رو پیدا کنم، ممکنه منبع رو برای استفاده بنده ارائه بفرمائید؟
بسیار متشکرم
یوسفی
سلام
https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0957417411000510
با سلام، یک سوال داشتم. اگر یه عامل بر اساس D-R مثبت ( برای مثال عامل X) و دیگری منفی باشد ( برای مثال عامل B)، به عبارتی X ما cause و B ما effect باشد. اگر بر اساس ماتریس T
میزان عدد برای
X->B
B->X
هردو سیگنیفیکنت باشه، چهطور اون رو روی دیاگرام نشون میدیم؟
سلام. برای رسم روابط بر روی نمودار، فقط باید از ماتریس ارتباطات کل (T)، مقدار آستانه گرفت یعنی میانگین حسابی درایه ها حساب کرد سپس از هرکدام از درایه ها از این مقدار بیشتر بود عدد یک میگیره و هر کدام کمتر بود عدد صفر.
اینطوری یک ماتریس صفر و یک تشکیل میشه و این یک ها نشان دهنده تاثیر معیار سطر بر معیار ستون هستند. یعنی اگر تقاطع معیار A (سطر) با معیار B (ستون) عدد یک بود یعنی معیار A داره روی معیار B تاثیر میذاره. که کافیه یک فلش از سمت A به سمت B رسم کنیم.