روش OPA | مثال، فیلم آموزشی و نرم افزار رایگان

مقدمه

مدیران سازمان‌ها همیشه به دنبال این هستند که بهترین تصمیم‌ها را بگیرند تا عملکرد و آینده سازمان خود را بهبود دهند. اما در بسیاری از مواقع تصمیم‌گیری ساده نیست، زیرا عوامل و معیارهای مختلفی باید به‌صورت همزمان بررسی شوند. به همین دلیل، تصمیم‌گیری صرفاً بر اساس تجربه یا قضاوت ذهنی کافی نخواهد بود.

این نوع مسائل با عنوان «تصمیم‌گیری چندمعیاره» شناخته می‌شوند. در این روش‌ها چندین معیار به‌طور همزمان بررسی می‌شوند تا بهترین گزینه انتخاب شود. تصمیم‌گیری چندمعیاره می‌تواند به‌صورت فردی یا گروهی انجام شود. برای مثال:

• انتخاب بهترین تأمین‌کننده
• انتخاب مناسب‌ترین پروژه
• ارزیابی عملکرد شرکت‌ها
• اولویت‌بندی استراتژی‌ها و معیارها

همگی نمونه‌هایی از مسائل تصمیم‌گیری چندمعیاره هستند.

برای حل این مسائل، روش‌های متنوعی ارائه شده است. یکی از جدیدترین و کاربردی‌ترین این روش‌ها، روش «اولویت ترتیبی» یا OPA (Ordinal Priority Approach) است. این روش توانایی حل مسائل تصمیم‌گیری فردی و گروهی را دارد و حتی در شرایطی که اطلاعات کامل در دسترس نباشد نیز قابل استفاده است.

یکی از مهم‌ترین مزایای روش OPA سادگی آن است. در این روش، تصمیم‌گیرندگان فقط کافی است اولویت‌ها و رتبه‌بندی‌های خود را مشخص کنند و سپس مدل، وزن معیارها، وزن خبرگان و رتبه گزینه‌ها را محاسبه می‌کند. برخلاف بسیاری از روش‌های تصمیم‌گیری چندمعیاره، OPA نیازی به:

• ماتریس مقایسات زوجی
• بی‌مقیاس‌سازی داده‌ها
• میانگین‌گیری از نظرات خبرگان
• محاسبات پیچیده

ندارد و بر پایه مدل‌سازی برنامه‌ریزی خطی عمل می‌کند.

این روش نخستین بار در سال 2020 توسط عطایی، محمودی، فیلی‌زاده و لی ارائه شد و بعدها توسط محمودی و همکاران در محیط‌های فازی و خاکستری توسعه یافت. همچنین نرم‌افزار این روش تحت محیط اکسل طراحی شده و از طریق سایت:

www.ordinalpriorityapproach.com

قابل دانلود است. این نرم‌افزار برای محاسبه وزن معیارها و همچنین رتبه‌بندی همزمان خبرگان، معیارها و گزینه‌ها در مسائل تصمیم‌گیری کاربرد دارد.

مراحل روش OPA

گام اول: در این مرحله می بایست خبره و یا خبره ها شناسایی شوند و توسط تحلیلگر رنک هر خبره مشخص شود. خبره ها می توانند بر اساس سابقه کار، میزان تجربه و سایر فاکتور ها اولویت بندی شوند.

گام دوم: در این مرحله می بایست معیارها شناسایی شوند سپس معیارها توسط هر خبره می بایست اولویت بندی شوند.

گام سوم: این گام جهت شناسایی گزینه ها می باشد، ابتدا گزینه ها تعیین و سپس در هر معیار توسط هر خبره اولویت بندی شوند.

گام چهارم: مدل برنامه ریزی خطی زیر می بایست تشکیل و حل شود.

در این مدل پارامترها و متغیرها بصورت زیر تعریف می شوند:

گام پنچم: بعد از حل مدل وزن گزینه ها، معیارها و خبره ها به ترتیب از طریق روابط زیر محاسبه می شود:

مثال عددی

مسئله تصمیم گیری چند معیاره زیر را که مربوط به خرید خودرو مناسب است را در نظر بگیرید. در این مسئله تنها یک خبره وجود دارد، بنابراین مسئله تصمیم گیری انفرادی تلقی می شود. سه معیار کیفیت، هزینه، و مصرف سوخت برای انتخاب خودروهای A، B، C توسط تصمیم گیرنده تعیین شده است. اما این نکته قابل توجه است که معیار کیفیت دارای دو زیر معیار گارانتی و ایمنی است. بنابراین مجموعه معیارها گارانتی(G)، ایمنی(S)، هزینه(P)، و مصرف سوخت(F) خواهد بود.

 

در این مثال خبره معتقد است که رنگ معیار ها بصورت P > S > G > F می باشد. همچنین خبره رنک گزینه ها را در هر معیار بصورت زیر تعیین کرده است:

در معیارP عبارتند از:  A > C > B

در معیار S عبارتند از : C > A > B

در معیار G عبارتند از : B > C > A

در معیار F عبارتند از : B > A > C

با توجه به نظر خبره در مورد معیارها و گزینه ها، مدل OPA مربوطه بصورت زیر تشکیل می شود:

این مدل یک مدل برنامه ریزی خطی است که با نرم افزارهای لینگو، گمز و یا حتی اکسل قابل حل است. بعد از حل مدل، وزن معیارها بصورت زیر محاسبه می گردد:

همچنین وزن گزینه ها بصورت زیر محاسبه می گردد:

در نهایت می توان گزینه ها را بر اساس مقدار وزن آنها رنک نمود. جهت حل مثال با داده های ناقص و تصمیم گیری گروهی به مقاله مرجع رجوع شود.

در فیلم زیر مثال بالا که به صورت تئوری می باشد تشریح شده است

حل مثال عددی با نرم افزار اکسل

ابتدا می بایست نرم افزار OPA (منبع 4) را از وبسایت www.ordinalpriorityapproach.com مانند تصویر بصورت رایگان دانلود نمایید.

بعد از باز کردن نرم افزار، با شکل زیر مواجه خواهید شد که قسمت های مختلف نرم افزار در شکل توضیح داده شده است. سه مثال عددی در نرم افزار ذکر شده است که به ترتیب برای حل مسائل تصمیم گیری با یک خبره، حل مسائل تصمیم گیری گروهی با دیتای ناقص و محاسبه وزن معیارها می باشند.

برای حل مثال عددی خرید ماشین که در قسمت قبل توضیح داده شد، مانند شکل زیر عمل کنید.

همانطور که مشاهده می کنید نتایج حاصله با قسمت قبل یکسان شد. با توجه به محدودیت های سالور اکسل، این نرم افزار برای حل مسائل با ابعاد کوچک مناسب است و برای مثالهای بزرگ می بایست از نرم افزارهای لینگو، گمز و یا متلب استفاده گردد.

حل مثال عددی با نرم افزار لینگو و نرم افزار تحت وب

در این بخش 3 مثال با نرم افزار لینگو حل میشود که به ترتیب در 3 فیلم زیر آورده شده است.

ویدئوی 1: در این ویدیو به حل یک مدل سلسله مراتبی بر اساس نظر یک خبره (تصمیم گیری انفرادی) پرداخته می شود.

ویدئوی 2: در این ویدیو به حل یک مدل سلسله مراتبی بر اساس نظر چند خبره (تصمیم گیری گروهی) پرداخته می شود.

ویدئوی 3: در این ویدیو به محاسبه وزن معیارها به صورت تنها پرداخته می شود.

جهت دانلود فایل pdf مثال های بالا اینجا را کلیک کنید

حل مثال عددی با نرم افزار متلب

نرم افزار متلب نیز از نرم افزاری پرکاربرد برای حل مدل های بهینه سازی می باشد در ویدیوی زیر یک مثال از تکنیک opa در این نرم افزار حل شده است.

جهت دانلود فایل pdf مثال های بالا اینجا را کلیک کنید

مطالعات انجام گرفته در زمینه روش OPA

1. روش تحلیل اولویت ترتیبی (OPA) در سال‌های اخیر در حوزه‌های مختلف مدیریت و تصمیم‌گیری چندمعیاره مورد استفاده قرار گرفته است. این روش به دلیل توانایی تعیین همزمان وزن معیارها، گزینه‌ها و خبرگان مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است.
2. در مطالعه Mahmoudi & Javed (2022) از روش OPA برای ارزیابی عملکرد پیمانکاران فرعی در پروژه‌های بزرگ ساختمانی استفاده شد. نتایج نشان داد در میان معیارهای اصلی پروژه، هزینه ساخت مهم‌ترین معیار، سپس زمان اجرا و در نهایت کیفیت ساخت قرار دارند. همچنین این روش امکان شناسایی وزن خبرگان و تعیین تأثیر هر کارشناس در تصمیم‌گیری را فراهم کرد.
3. در پژوهش Sadeghi et al. (2022) از OPA برای بررسی چالش‌های پیاده‌سازی فناوری بلاک‌چین (DLT) در صنعت ساخت‌وساز استفاده شد. نتایج نشان داد مهم‌ترین الزامات پیاده‌سازی این فناوری شامل زیرساخت‌های مدیریت داده، توسعه کاربردهای پیشرفته، افزایش تقاضای مشتریان و چارچوب‌های مالی و گزارش‌دهی است. همچنین شفافیت، مقابله با فساد و رقابت منصفانه از عوامل مهم پایداری در این حوزه شناخته شدند.
4. در تحقیق Mahmoudi et al. (2021) نیز از ترکیب OPA و نظریه سیستم‌های خاکستری (OPA-G) برای انتخاب تأمین‌کننده پایدار در پروژه‌های بزرگ استفاده شد. نتایج نشان داد که رتبه معیارهای اقتصادی، محیطی و اجتماعی در سناریوهای مختلف متفاوت است و تغییر وزن خبرگان می‌تواند بر رتبه نهایی تأمین‌کنندگان تأثیر بگذارد.
5. در پژوهش کازرونی و همکاران (1401) از روش OPA برای اولویت‌بندی ابزارهای حسابداری مدیریت در شرکت‌های سیمانی استفاده شد. نتایج نشان داد ابزارهایی مانند تکنیک‌های نوین بهایابی، ارزش افزوده اقتصادی و شاخص سودآوری بیشترین تأثیر را بر بهبود عملکرد مالی دارند.
6. همچنین در مطالعه ملکی و همکاران (1401) از روش OPA برای تعیین محتمل‌ترین سناریوی آینده صنعت سیمان استفاده شد. نتایج نشان داد در میان سناریوهای مختلف، سناریوی «مرهمی بر زخم» محتمل‌ترین وضعیت برای آینده این صنعت در میان‌مدت است.

منابع

Ataei, Y., Mahmoudi, A., Feylizadeh, M. R., & Li, D. F. (2020). Ordinal Priority Approach (OPA) in Multiple Attribute Decision-Making. Applied Soft Computing, 86, 105893

Mahmoudi A, Deng X, Javed S. A., Zhang N. (2021). Sustainable Supplier Selection in Megaprojects: Grey Ordinal Priority Approach. Business Strategy and the Environment, 30 (1), pp318–339, https://doi.org/10.1002/bse.2623

Mahmoudi, A., Javed, S.A., & Mardani, A. (2021). Gresilient Supplier Selection through Fuzzy Ordinal Priority Approach: Decision-making in Post-COVID era. Operations Management Research, DOI:10.1007/s12063-021-00178-z

Mahmoudi, A. (2021). OPA Solver: A Solver for Multiple-Attribute Decision-Making Problems (Version 1.00). Zenodo. http://doi.org/10.5281/zenodo.4453887