خانه / آموزش های نرم افزاری و غیر نرم افزاری / روش های جدید تصمیم گیری چند معیاره (MCDM)
روشهای نوین و جدید تصمیم گیری چند معیاره MCDM

روش های جدید تصمیم گیری چند معیاره (MCDM)

روش های جدید تصمیم گیری چند معیاره (MCDM)روش های جدید تصمیم گیری چند معیاره (MCDM)

روشهای جدید (نوین) تصمیم گیری چند معیاره

در این پست ابتدا به تعریف تصمیم گیری در دنیای واقعی و سپس تصمیم گیری چند معیاره (MCDM) می پردازیم، تکنیک های کلاسیک و نوین را بیان می کنیم همچنین مروری بر روشهای تصمیم گیری چند معیاره خواهیم داشت یک دسته بندی کلی از MCDM بیان کرده و در هر دسته از تکنیک ها روش های مشهور را توضیح خواهیم داد. در انتها به مبحث محیط فازی (fuzzy) و خاکستری (Grey) نیز می پردازیم و تکنیک های تصمیم گیری در این دو محیط را بیان می کنیم و در انتها نیز یک جمع بندی نهایی خواهیم نمود.

تصمیم گیری چند معیاره (MCDM)

وقتی صحبت از تصمیم گیری به میان می آید یعنی قصد انتخاب داریم که این فرآیند تصمیم گیری می تواند شامل هر چیزی شود. این فرایند علاوه بر اینکه در زمینه آکادمیک به خصوص در رشته های مهندسی صنایع و یا رشته های مدیریت استفاده می شود، در دنیای واقعی نیز بسیار با مساله تصمیم گیری سروکار داریم. در بسیاری از مواقع تصمیم گیری آسان می باشد به عنوان مثال قصد خرید یک کت را دارید بر اساس ذهن خود می توانید تحلیل کنید و یک کت از جنس های مختلف با قیمت مختلف انتخاب کنید. اما در بسیاری از مواقع تصمیم گیری و انتخاب دشوار می شود به خصوص هنگامی که معیارهای مختلف و متضادی پیش رو داشته باشیم. به عنوان مثال خرید یک خانه را مد نظر قرار دهید معیارهای متفاوتی برای خرید خانه وجود دارد از جمله قیمت، مساحت، مدت ساخت، فاصله تا محل کار، نوع منطقه و دهها معیار دیگر که در خرید خانه تاثیر گذارند، حال اگر قصد انتخاب یک خانه از بین چند گزینه را داشته باشیم قطعا ذهنمان درگیر می شود و در بسیاری از مواقع شاید نتوانیم تمام معیارها را مدنظر قرار دهیم و تنها بر اساس چند معیار مهم تصمیم گیری می کنیم. در چنین مواقعی تصمیم گیری چند معیاره (MCDM) ناجی ما خواهد بود.

روش های جدید تصمیم گیری چند معیاره (MCDM)

حال سوالی که مطرح می شود این است که چگونه از این ناجی ارزشمند استفاده کنیم. تصمیم گیری چند معیارها شامل روشهای زیادی است در واقع به دو قسمت مهم تقسیم می شود یکی تصمیم گیری چند هدفه (MODM) که در محیط پیوسته استفاده می شود و دیگری تصمیم گیری چند شاخصه (MADM) که در محیط گسسته مورد استفاده قرار می گیرد. در مثال هایی که بیان شد چون معیارها و گزینه هایمان در فضای گسسته است بنابراین از MADM استفاده می شود. خود MADM شامل روشهای زیادی است که هر ساله نیز توسط محققان روش های جدید ارائه می شود. اگر بخواهیم به صورت کلی این روشها را دسته بندی نماییم شامل سه دسته مهم بر اساس هدف می باشند:

وزن دهی و رتبه بندی عوامل

در این دسته روشهایی که هدفشان هم وزن دهی معیارها، زیرمعیارها و هم رتبه بندی گزینه ها است قرار می گیرند عمده روشهای این دسته به مقایسات زوجی معروف هستند. از دسته این روشها می توان به تکنیک های زیر اشاره نمود.

1- فرایند سلسله مراتبی AHP: این تکنیک توسط آقای توماس ساعتی ارائه شد این روش همانطور که از نامش پیداست روش های جدید تصمیم گیری چند معیاره (MCDM)مختص مدلهای سلسله مراتبی (از بالا به پایین) است. معمولا در این مدلها یک سطح هدف که بالاترین سطح است داریم در سطح دوم معیارها و در سطح سوم گزینه های (آلترناتیوهای) پژوهش قرار دارند. این ساده ترین و در عین حال پرکاربردترین روشهای این دسته است که برای تحلیل روش AHP ابتدا باید مقایسات زوجی عوامل را تشکیل داد سپس بعد از پر کردن مقایسات زوجی، نرخ ناسازگاری و وزن معیارها را محاسبه نمود. دو نرم افزار پر کاربرد برای حل این مدل مورد استفاده قرار می گیرند یکی نرم افزار اکسپرت چویس و دیگری نرم افزار سوپر دسیژن.

2- فرایند تحلیل شبکه ANP: این روش نیز توسط آقای ساعتی ارائه شد این تکنیک نمونه کامل روش AHP می باشد در روش ANP علاوه بر وجود روابط سلسله مراتبی، روابط درونی یا شبکه ای بین عوامل نیز وجود دارد. این روش نیز در نرم افزار سوپر دسیژن به خوبی قابل پیاده سازی است.روش های جدید تصمیم گیری چند معیاره (MCDM)

3-روش بهترین-بدترین BWM : این تکنیک از جدیدترین تکنیک های تصمیم گیری چند شاخصه است که برای اولین بار در سال

روش های جدید تصمیم گیری چند معیاره (MCDM)

 2015 توسط آقای جعفر رضایی ارائه شد این روش بر اساس یک مدل بهینه سازی، وزن معیارها را بدست می آورد. مقاله 2015 آقای رضایی شامل ارائه مدل بهینه سازی غیر خطی بود و یک مقاله نیز آقای رضایی در سال 2016 ارائه داد که شامل یک مدل بهینه سازی خطی برای این تکنیک بود. این تکنیک نیز بعد از ایجاد مدل توسط نرم افزاهایی مثل لینگو و یا گمز قابل پیاده سازی است.

4- روش  لینمپ Linmap: در این تکنیک با استفاده از یک ماتریس تصمیم معیار گزینه ای علاوه بر محاسبه وزن معیارها، رتبه بندی گزینه ها را به ما می دهد. در واقع با ایجاد یک مدل بهینه سازی و حل آن توسط نرم افزارهای بهینه سازی می توان اوزان معیارها را بدست آورد. در واقع روش Linmap برای مشخص کردن وزن شاخص ھا و پیداکردن ایده آل ذھنی تصمیم گیرنده استفاده می شود. این روش مبتنی بر حل یک مدل بھینه سازی ریاضی است که قابل تبدیل به مدل برنامه ریزی خطی است.

5- روش آنتروپی شانون : این روش نیز از روشهای پر کاربرد تصمیم گیری چند شاخصه است که برای محاسبه وزن معیارها استفاده می شود این روش بیشتر به عنوان روشهای کمکی مورد استفاده قرار می گیرد. در این روش با تشکیل یک ماتریس که سطرهای آن گزینه های پژوهش و ستون های آن معیارهای پژوهش را تشکیل میدهد به محاسبه وزن معیارها می پردازد. اصولا وزن هایی که از طریق روش شانون حاصل می شوند در بسیاری از موارد غیر واقعی به نظر می رسد.

6- روش IDOCRIW : هدف این روش محاسبه وزن معیارها می باشد این تکنیک ترکیب دو  روش آنتروپی و CILOS برای محاسبه اوزان شاخص ها است. این روش اولین بار توسط زاوادسکاس و پادوزکو در سال 2016 ارائه شد.

7- روش SWARA: این تکنیک از جدیدترین روشهای تصمیم گیری چند شاخصه است که در سال 2010 توسط آقای زاوادسکاس و روش های جدید تصمیم گیری چند معیاره (MCDM)همکاران ارائه شد. هدف روش SWARA نیز وزن دهی به معیارها و عوامل پژوهش است. همچنین این تکنیک می تواند به عنوان یک روش کمکی با دیگر روشهای تصمیم گیری مورد استفاده قرار گیرد. در این تکنیک ابتدا عوامل پژوهش شناسایی می شود و اگر عامل وابسته ای وجود داشته باشد باید حذف شود و تنها عوامل مستقل وجود داشته باشند.

رتبه بندی گزینه ها

در این دسته روشهایی هستند که هدفشان تنها رتبه بندی گزینه های پژوهش است. این روشها به روشهای کمکی معروف هستند زیرا اصولا به تنهایی مورد استفاده قرار نمی گیرند و به عنوان کمکی و یا ترکیبی با روشهای دسته اول می آیند. این روشها برای رتبه بندی گزینه های پژوهش نیازمند وزن معیارها هستند که این وزن هم می تواند توسط پاسخ دهنده داده شود و هم اینکه توسط روشهای دسته اول محاسبه شود و سپس به عنوان ورودی وارد این روشها شوند. از مهمترین روشهای کمکی دسته دوم می توان به روشهای زیر اشاره نمود.

1- روش تاپسیس TOPSIS: این تکنیک به روش شباهت به گزینه ایده آل مشهور است که توسط یون و هوانگ در سال 1981 ارائه شد. در این روش هر چه گزینه به گزینه ایده آل شباهت بیشتری داشته باشد رتبه بهتری کسب می کند. در تعریف این روش از دو مفهوم حل ایده آل و شباهت به حل ایده آل استفاده شده است.

2- ویکور VIKOR: این روش در سال 1988 توسط اپریکوویک و تزنگ ارائه شد این روش مبتنی بر برنامه ریزی توافقی مسائل تصمیم گیری چند معیاره است.

3- الکتره ELECTRE : این روش به روش حذف و انتخاب سازگار با واقعیت مشهور است که توسط بنایون ارائه شد در این روش گزینه های ضعیف و مسلط حذف شده و سپس گزینه های ضعیف و مغلوب حذف می شوند.

4- پرومته PROMETHEE : این روش از روشهای مهم و کلاسیک تصمیم گیری چند معیاره است که هدف آن رتبه بندی گزینه های پژوهش است نسخه های مختلفی از روش پرومته وجود دارد پرومته 1و2و3و4و5و6 . که هر کدام دارای مشخصات و ویژگی هایی مخصوص به خود هستند. رتبه بندی در این روش بر اساس جریان های مثبت و منفی و جریان کل است همچنین در این تکنیک از نمودار گایا برای تحلیل بسیار استفاده می شود. از نرم افزارهای مهم و کاربردی این تکنیک نرم افزار ویژوال پرومته Visual Promethee است.

5- مجموع وزنی ساده SAW : این روش از ساده ترین روشهای تصمیم گیری چند شاخصه است که توسط هوانگ و یون در سال 1981 ارائه شده است. در این روش پس از بی مقیاس کردن ماتریس تصمیم، با استفاده از ظرایب وزن معیارها، ماتریس تصمیم بی مقیاس وزن دار به دست آمده و با توجه به این ماتریس، امتیاز هر گزینه محاسبه می شود.

6- واسپاس WASPAS : این تکنیک از جدیدترین تکنیک های تصمیم گیری چند شاخصه (MADM) است که توسط آقای zavadskas و همکاران در سال 2012 ارائه شد  این روش ترکیبی از دو مدل WSM (مدل مجموع وزنی) و WPM (مدل ضرب وزنی) می باشد. دقت این روش در مقایسه با روشهای کلاسیک بسیار بالاتر می باشد.

7- مورا و مولتی مورا MultiMOORA : روش مورا MOORA در سال 2006 ارائه شد و از دو رویکرد سیستم نسبت و نقطه مرجع برای رتبه بندی گزینه ها استفاده می کند. روش مولتی مورا multimoora در سال 2010 با افزودن یک رویکرد بنام رویکرد ضربی کامل به دو رویکرد مورا تشکیل شد. در روش مولتی مورا جهت ادغام رتبه بندی توسط هر سه روش از تئوری تسلط استفاده می شود. تئوری تسلط در مقاله آقای زاوادسکاس (2012) به عنوان روش برای کسب رتبه نهایی مولتی مورا پیشنهاد شده است.

8- آراس ARAS : این تکنیک نیز در سال 2010 توسط آقای zavadskas ارائه شد. واژه ARAS مخفف جمله Additive Ratio Assessment به معنی ارزیابی نسبت جمعی می باشد. از این روش نیز جهت رتبه بندی گزینه های پژوهش مورد استفاده قرار میگیرد. ماتریس تصمیم این روش نیز یک ماتریس معیار گزینه ای است یعنی ماتریسی که ستون های آن را معیارها و سطرهای آن را گزینه های پژوهش تشکیل می دهد.

9- کوپراس COPRAS : در سالهای اخیر استفاده از روش کوپراس (copras) به عنوان یکی از روشهای تصمیم گیری چند شاخصه می باشد زیاد شده است و دلیل آن سادگی محاسبه، رتبه بندی کامل گزینه ها و درنظر گرفتن معیارهای مثبت و منفی می باشد.

10- ایداس EDAS : این تکنیک توسط آقای مهدی کشاورز قرابایی و همکاران در سال 2015 ارائه شد هدف این روش رتبه بندی گزینه های پزوهش می باشد این روش به تنهایی قادر به محاسبه وزن معیارها نیستو باید از روشهای دیگر تصمیم گیری چند معیاره وزن معیارها را بدست آوریم و وارد تکنیک EDAS کرد تا گزینه های پژوهش رتبه بندی شوند. در روش ایداس (EDAS) بهترین راه حل مربوط به فاصله از میانگین راه حل (AV) است.

11- کوداس CODAS : تکنیک CODAS- Combinative Distance-based Assessment به معنی ارزیابی مبتنی بر فاصله ترکیبی می باشد. این تکنیک اولین بار توسط آقای دکتر مهدی کشاورز قرابایی و همکاران در سال 2016 ارائه شد. این تکنیک نیز همانند دیگر تکنیک های هم خانواده خود هدفش رتبه بندی آلترناتیوهای پژوهش بر اساس تعداد معیار است. ماتریس تصمیم این تکنیک ماتریس معیار گزینه ای است.

ارزیابی عوامل

روشهایی که هدفشان ارزیابی روابط بین عوامل است. این دسته از روشها وزن و یا رتبه بندی از معیارها و یا گزینه های پژوهش ارائه نمی دهند بلکه هدفشان فقط بررسی تاثیرگذاری و تاثیرپذیری عوامل، قدرت نفوذ و وابستگی و همچنین روابط درونی بین عوامل است. از تکنیک های این دسته می توان به دو روش دیمتل (DEMATEL) و مدلسازی ساختاری تفسیری (ISM) اشاره کرد.

تصمیم گیری چند معیاره فازی

آقای لطف علی زاده که در مقالات و پژوهش ها بنام zadeh مشهور است بنام پدر علم فازی شهرت دارد وی در سال 1965 منطق فازی را ارائه نمود و علت ابداع منطق فازی را مقابله با ابهامات موجود در منطق قطعی دانست از نظر وی وقتی افراد در محیط قطعی تصمیم می گیرند ممکن است در پاسخ خود ابهاماتی داشته باشند که این ابهام به مدل و مساله تصمیم گیری چند معیاره منتقل می شود و باعث می شود نتایج دقیق ارائه نشود. بنابراین در تمامی تکنیک های فوق که بررسی شد، می توان جهت حذف ابهامات کلام پاسخ دهنده، آن ها را در محیط فازی بررسی کرد. از مهمترین تکنیک های تصمیم گیری فازی می توان به روشهای زیر اشاره کرد:

  • آموزش روش AHP فازی چانگ (FAHP): این روش به آنالیز توسعه چانگ معروف است و در بیشتر مقالات و پایان نامه های برا حل مدل فرایند سلسله مراتبی در محیط فازی مورد استفاده قرار می گیرد اما مشکل این روش این است که در بیشتر مواقع باعث ایجاد وزن صفر برای عوامل می شود.
  • آموزش روش AHP فازی بهبود یافته: این تکنیک به میانگین هندسی باکلی نیز معروف است پر کاربردترین روش حل مدل AHP است. مشکل وزن صفر در آنالیز توسعه چانگ توسط این روش حل شده است. الگوریتم این تکنیک ساده و در عین حال بسیار مورد استفاده قرار می گیرد.
  • روش AHP فازی میخایلو (اولویت بندی فازی): آقای میخایلوف در سال 2004 با ارائه یک مدل بهینه سازی غیر خطی به حل مدل AHP فازی پرداخت. در مدل ارائه شده توسط آقای میخایلوف، بعد از حل مدل علاوه بر وزن معیارها، نرخ ناسازگاری مدل نیز استخراج می شود.
  • آموزش رایگان روش ANP فازی (FANP): این تکنیک با دو رویکرد قابل انجام است یکی حل مدل ANP فازی با رویکرد سوپر ماتریس و دیگری حل مدل ANP فازی با رویکرد ضربی. در رویکرد سوپر ماتریس با استفاده از دو روش AHP فازی و نرم افزار سوپر دسیژن مدل ANP فازی حل می شود. در رویکرد ضربی نیز فقط با روش AHP فازی و ضرب عوامل این مدل قابل حل است.
  • آموزش روش دیمتل فازی (Fuzzy dematel): تکنیک دیمتل فازی، همانند تکنیک دیمتل است یعنی ارزیابی عوامل پژوهش از اهداف این روش است. روش دیمتل فازی به بررسی تاثیرگذاری و تاثیرپذیری عوامل پژوهش در محیط فازی می پردازد. و در انتهای روش روابط درونی بین معیارها نیز استخراج می شود.
  • روش تاپسیس فازی (Fuzzy TOPSIS): از این تکنیک برای رتبه بندی گزینه ها با روش تاپسیس در محیط فازی استفاده می شود.

ادغام نتایج در روشهای ترکیبی

در بسیاری از پروژه ها و تحقیقات تصمیم گیری چند معیاره برای یک مساله از چندین روش استفاده می شود. به عنوان مثال ممکن است در یک پژوهش برای رتبه بندی آلترناتیوهای پژوهش از 3 روش تاپسیس، ویکور و SAW استفاده شود و هر روش یک رتبه بندی بدهد. حال سوالی که مطرح می شود این است که نتیجه و رتبه نهایی چیست. در پاسخ باید گفت که در تصمیم گیری چند معیاره 3 روش معروف برای ادغام نتایج وجود دارد 1- روش میانگین رتبه ها، 2- روش بردا، 3- روش کوپلند

البته در روش مولتی مورا که یکی از روشهای نوین تصمیم گیری چند معیاره است از روش تئوری تسلط (dominance theory) برای ادغام نتایج استفاده می کند. به هر حال در 99 درصد روشهای ترکیبی از 3 روش معروف که در بالا اشاره شد استفاده می شود.

تصمیم گیری چند معیاره خاکستری

تئوری خاکستری در سال 1982 توسط دنگ (Deng) مطرح گردید، یکی از مفاهیم ریاضی است که کاربرد گسترده­ای در تصمیم­گیری چندمعیاره پیدا کرده است. این تئوری روشی بسیار موثر در مواجعه با مشکلات عدم اطمینان همراه با اطلاعات ناشناخته و ناکامل است. به هر عدد معمولی مانند 0،1،2،… یک عدد قطعی (کریسپ) گفته می شود. برای مثال سن شما یک عدد قطعی است. مثلا یک فرد 20 سال دارد. اما برخی مواقع مقداری قطعی ندارد. برای مثال یک فرد جوان چند سال سن دارد؟ برای نمونه شما میتوانید بگویید یک فرد جوان بین 20 تا 30 سال سن دارد. این یک نمونه از بیان خاکستری عدد است. به عبارت دیگر عدد خاکستری به عددی اطلاق می شود که مقدار آن نامشخص است اما بازه ای که مقدار آن را در بر می گیرد شناخته شده است.

جمع بندی

هر روزه در زندگی خود با تصمیم های زیادی روبرو هستیم تکنیک های تصمیم گیری چند معیاره (MCDM) علاوه بر جنبه آکادمیک، از نظر کاربردی در تمامی زمینه ها مورد استفاده قرار می گیرند که این نشان دهنده اهمیت ویژه آن ها می باشد. تکنیک های زیادی در این زمینه ارائه شده اند که قطعا هر کدام ویژگی های مخصوص به خود را دارند و در حالتی خاص مورد استفاده قرار می گیرند. اگر نیازمند پیاده سازی این تکنیک ها در مسائل و مدل های خود هستند با ما در ارتباط باشید این وبسایت به صورت تخصصی در زمینه تصمیم گیری چند معیاره فعالیت دارد و پاسخگوی تمام نیازهای شما در این امر می باشد.


چنانچه نیازمند مشاوره و یا انجام پروژه خود با این روشها هستید با ما تماس بگیرید| 09338859181

روش های جدید تصمیم گیری چند معیاره (MCDM)


 

درباره ی مدیر سایت

کارشناسی مهندسی صنایع/کارشناسی ارشد مهندسی صنایع-صنایع/مسلط به مباحث تصمیم گیری چند شاخصه (MADM) در محیط های قطعی و فازی و خاکستری/ مسلط به نرم افزار های Super Decision - Expert Choice - Visual Promethee

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *